شاگردان خود توضيح و شرح مىداده و علّت عدم وصول بواقع را بدون رعايت شرع مطهّر بيان مىفرمودند .
استاد علّامه بالاخصّ به قرآن كريم بسيار تواضع و فروتنى داشتند و آيات قرآنيّه را كموبيش حفظ بودند . و يك نوع عشقبازى با آيات در اثر ممارست و مزاولت پيدا كرده ؛ و فى اناء اللّيل و أطراف النّهار خواندن قرآن را بهترين و عالىترين كار خود مىدانستند ؛ و با مرور به آيهاى به آيهء ديگر منتقل شده و از آن به ديگرى و همينطور در يك عالمى از بهجت و مسرّت ، تمشاى اين جنّات قرآنى فرومىرفتند .
علّامه نيز نسبت به برخى از متنسّكين كه بعنوان مقدسمآبى ، شرع را دستاويز خود قرار داده ؛ و بعنوان حمايت از دين و ترويج شرع مبين تمام اصناف از اولياء خدا را كه با مراقبه و محاسبه سر و كار داشته و احيانا سجده طولانى انجام مىدادند بباد انتقاد گرفته ؛ و اوّل كارشان مذمّت و نقد بر بعضى از بزرگان عرفان چون خواجه حافظ شيرازى و مولانا محمّد بلخى رومى صاحب كتاب مثنوى بوده است ؛ بشدّت تعييب و تعيير مىنمودند ؛ و اين طرز تفكّر را ناشى از جهالت و خشكى و خشگگرائى مىدانستند كه از آن روح شريعت بيزار است .
و بدگوئى از فلسفه و عرفان را كه دو ستون عظيم از اركان شرع مبين است ناشى از جمود فكرى و خمود ذهنى مىگفتند ؛ و مىفرمودند : از شرّ اين جهّال بايد به خداوند پناه برد ؛ اينان بودند كه كمر رسول الله را شكستند .
آنجا كه فرموده است : قصم ظهرى صنفان : عالم متهتّك و جاهل متنسّك « 1 » و همچنين نسبت به كسانى كه داراى قوّهء عقليّه بوده و حكمت و فلسفه را خوانده بودند ولى در امور شرعيّه ضعيف بودند ؛ اعتنائى نداشتند و مىفرمودند : حكمتى كه بر جان ننشيند و لزوم پيروى از شريعت را بدنبال خود نياورد حكمت نيست .
[ خطبهء امير المؤمنين عليه السّلام در تفسير آيه رجال لا تلهيهم تجارة و لا بيع عن ذكر الله ]
بارى در اينجا كه مىخواهيم ديگر اين رسالهء شريفه را به پايان بريم چقدر مناسب
هامش
( 1 ) دو طائفه كمر مرا شكستند : اوّل عالم بىباك دوم جاهل مقدّس مآب و نظير اين كلام را امير المؤمنين عليه در خصال باب الاثنين بيان كردهاند كه : قطع ظهرى رجلان من الدّنيا : رجل عليم اللّسان فاسق ؛ و رجل جاهل القلب ناسك . هذا يصدّ بلسانه عن فسقه و هذا بنسكه عن جهله ؛ فاتّقوا الفاسق من العلماء و الجاهل من المتعبّدين اولئك فتنة كلّ مفتون فإنى سمعت رسول الله ( ص ) يقول : يا على هلاك امّتى على يدى [ كلّ ] منافق عليم اللسان .