اختلاف خواجه و فخر رازى در مسئلهء امامت
امامت از مسائل مهم اختلافى ميان اماميّه و اهل سنّت است ازاينرو از مسائل اختلافى ميان خواجه و فخر رازى نيز خواهد بود و هريك در كتب كلامى خود از آن سخن گفتهاند كه به ترتيب سخنان آنان را از مقالات خود آنها مىآوريم :
فخر رازى در « معالم اصول الدين » مسئلهء امامت را چنين طرح مىكند :
« بعضى نصب امام را اصلا واجب نمىدانند مانند بعضى از فرق خوارج و بعضى ديگر واجب مىدانند و اينان دو گروهاند ؛ گروهى نصب امام را بر مردم واجب مىدانند و اين اعتقاد اهل سنّت است و گروهى بر خدا واجب مىدانند كه اعتقاد شيعيان است . دليل اهل سنّت بر اينكه نصب امام بر مردم واجب است چنين است : وجود امام چون سبب دفع ضررى مىشود كه جز بوجود امام دفع نمىگردد ، ازاينرو ، نصب امام بر مردم واجب خواهد بود . مىدانيم چنانچه در شهرى رهبر توانايى باشد كه امور مردم را به نظم و ضابطه آورد ، وضع مردم بصلاح نزديكتر خواهد بود تا هنگامى كه بر آنها رهبرى نباشد همچنين بىنظميها كه سبب زيانهاى جبرانناپذير گردد ، دفع آنها واجب خواهد بود و چون دفع آن زيانها فقط بداشتن رهبر و امام ميسّر است پس بر مردم لازم است كه بر خود نصب امام كنند . اگر گويند ممكن است مردم از پيروى آن امام خوددارى كنند و اين موجب بروز شرّ بيشترى گردد جواب آن است كه گرچه احتمال چنين شرّى مىرود ليكن شرّ احتمالى نادرى است و جنبهء منافع آن بيش از شرّ احتمالى است . شيعهها در استدلال بر وجوب نصب امام بر خدا همين دليل را ارائه نمودهاند و مىگويند : اگر خدا ، امامى بر مردم منصوب كند گرايش مردم بطاعات و اجتناب آنان از گناه بيشتر مىشود ولى دليل آنان ضعيف است چون همانگونه كه ممكن است نصب امام از طرف خدا منافعى را در برداشته باشد ، ممكن است قبايحى را هم در برداشته باشد ، با اين فرض نصب امام بر خدا قبيح خواهد بود . اگر گويند اين اعتراض بر شما كه نصب امام را بر مردم واجب مىدانيد وارد است مىگوئيم اين اعتراض بر دليل ما وارد نخواهد بود ، چون براى ما ، گمان اينكه در وجود « امام » مصلحت است ، همين گمان مصلحت كافى است بر اينكه نصب امام بر ما واجب باشد چون گمان ما ، جايگزين علم خواهد بود ولى آنان كه نصب امام را بر خدا واجب مىدانند تا يقين حاصل نكنند كه نصب امام از جانب خدا از هر مفسدهاى خالى است ، ممكن نيست كه آن را بر خدا واجب دانند چون در مورد خدا گمان جايگزين علم نمىشود . بنابراين دليل ما مبنى بر اينكه بر مردم واجب است كه بر خود نصب امام كنند خالى از نقص است » « 1 » .
هامش
( 1 ) . نصب الأمام أمّا أنّه واجب على العباد او على اللّه او لا يجب اصلا . . . و الّذين - دنبالهء پاورقى در صفحه بعد