اعتراض فخر رازى بر استدلال بو على در اثبات توحيد واجب الوجود و جواب خواجه به آن
بو على در « اشارات » استدلالى كه بر توحيد واجب الوجود نموده فخر رازى بر آن اعتراضاتى دارد و خواجه پاسخ داده است در بيان اختلافنظر خواجه و فخر رازى در اين مسئله ابتدا كلام بو على و سپس كلام خواجه و فخر رازى را مىآوريم .
بو على در « اشارات » مىگويد :
واجب الوجود متعيّن است و آن تعيّن به اين لحاظ است كه واجب الوجود است يعنى ذاتى او است پس بايد واجب الوجودى غير او نباشد و صحّت اين نتيجه وقتى است كه احتمالات ديگر دفع شود بدين قرار :
1 - ممكن است واجب الوجود لازم تعيّن باشد يعنى وجود واجب معلول « تعيّن » باشد و اين باطل است چون لازم مىآيد ماهيّت تعيّن بتقدّم وجودى علت وجود واجب باشد و حال آنكه چيزى بوجود مقدّم بر وجود نخواهد بود .
2 - ممكن است واجب الوجود عارض بر « تعيّن » خود باشد اين فرض هم باطل است چون عارض احتياج بسبب دارد . ديگر آنكه « تعيّن » چون خود واجب الوجود نيست ، معلول غير خواهد بود .
3 - ممكن است « تعيّن » عارض بر واجب الوجود باشد كه اين هم باطل است چون لازم مىآيد واجب الوجود متعيّن معلول امرى باشد كه آن را متعيّن به آن تعيّن نموده است .
4 - تعيّن ، لازم واجب الوجود باشد اين نيز باطل است چون « تعيّن » كه واجب نباشد معلول غير است . پس واجب الوجود متعيّن معلول غير خواهد بود . اين احتمالات كه باطل شد ذاتى بودن تعين واجب الوجود يعنى توحيد واجب الوجود ثابت مىگردد » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين دليل بو على كه در اثبات توحيد واجب الوجود آمده چنين است :
« بيان بو على در ابطال اين احتمال كه « وجوب وجود » لازم تعيّن باشد هنگامى است كه
هامش
( 1 ) . واجب الوجود المتعيّن أن كان تعيّنه ذلك لأنّه واجب الوجود فلا واجب وجود غيره و أن لم تكن تعيّنه لذلك بل لأمر آخر فهو معلول لأنّه أن كان واجب الوجود لازما لتعيّنه كان الوجود لازما لماهيّة غيره او صفة و ذلك محال و أن كان عارضا فهو اولى بأن يكون لعلّة و أن كان ما يتعيّن به عارضا لذلك فهو لعلّة . . . و باقى الأقسام ( و هو كون التّعيّن لازما للوجود الواجب مع كونه معلولا لغيره ) محال . . . متن اشارات - نقل از شرح اشارات خواجه ج 3 - صفحهء 40 .