توسعهاى - مانند فلسفه و اصول - كه به تمايز بالذات ، يا بالمجهول است . « 1 »
6 - تمايز به روش بحث . « 2 »
تمام آراء اتخاذ شده فوق - به غير از رأى اول با ارجاع آن به بحث قبل - گرچه با مبانى خاصّ خود قابل طرح است ولى به جهت عدم حصر منطقى در آنها قابل مناقشه است . افزون به اين كه در طول آنها توجّهى به تفصيل بحث در وضع علوم موجود با ايجاد علوم نگرديده ، يعنى از يك ديدگاه ما مىتوانيم به تمايز علوم در موقع تدوين نظر بيفكنيم - كه امر دشوارى است - و در ديدگاه ديگر به تحليل وضع موجود علوم بپردازيم .
موضوع علم كلام به روايت پيشينيان :
1 - امام محمّد غزالى و برخى از پيشينيان : موجود بما هو موجود بر طبق قانون اسلام « 3 » .
2 - قاضى ارموى : ذات خداوند . « 4 »
3 - گروهى از پيشينيان : ذات خداوند و صفات او « 5 »
4 - شمس الدين سمرقندى : ذات خداوند ، و ذات ممكنات از حيث
هامش
( 1 ) . اين گفتار از دو سو قابل مناقشه است ، يكى از عدم ترجيح به غرض در علوم فائدهدار به خلاف توسعهاى ؛ و ديگر اعتبار تمايز بالذات در علوم فائدهدار بسان علوم توسعهاى .
( 2 ) . مثل انسانشناسى به روش فلسفى و علمى كه مفيد دو علم ، علم النفس و روانشناسى است . اين نظريه در علوم مشابه به روش استقرائى مفيد تمايز است نه به طور كلّى .
جهت تفصيل اين شش نظريه بنگريد : مباحث اصولى / 69 - 107
( 3 ) . شرح مقاصد ج 1 / 176 و مواقف / 7
( 4 ) . پيشين ج 1 / 180 و مواقف / 7 .
( 5 ) . كشف الظنون ج 2 / 1503