3 - تطبيق مطالب تنسوخنامه و عرائس الجواهر
تنسوخنامه
الحمد للّه فاطر الصنايع و مبدع البدايع و ملهم الخلايق و موضع الطرائق . . .
. . . . اما بعد چنين گويد محرر و مؤلف اين كتاب محمد بن محمد بن الحسين ( كذا ) الطوسى . . . . كه پادشاه جهان مادهء امن و امان ازين ضعيف درخواست كرد كه تأليفى مىبايد پرداخت در معرفت انواع جواهر معدنى و غير آن از چيزهاى طرائف كى به حضرت ما مىآورند و كيفيت معرفت انواع آن از بهترين و بدترين و شبه هريك و خاصيت و قيمت آن و محافظت ايشان شرحى تمام بنويس و به ما عرضهدار . . . و اين كتاب را « تنسوخنامهء ايلخانى » نام نهادم ، چه هرچه به خدمت پادشاه به « تانسوخ » آورند آنجا ياد كرده شود . . . .
عرائس الجواهر
حمد بىابتدا و مدح بىانتها خالقى را كه صانع صنايع غرائب موجودات و مكونات است و سپاس و ستايش آفريدگارى را كه مبدع بدايع و مظهر عجائب مخلوقات و مصنوعات است . . . .
اما بعد ملفق سياقت اين نقد بر رأى مطالعان اين كتاب و مستفيدان لباب معروض مىگرداند كه چون . . . .
بنابرين مقدمات مؤلف اين تأليف و مصنف اين تصنيف ابو القاسم عبد اللّه بن على بن محمد القاسانى المورخ چون خود را درين قسم شهره و با بهرهء تمام يافت داعيهء تركيب و تأليف بر جمع آن غالب و باعث شد . . .
فصل اول در كيفيت عناصر كى اصولاند
واجب الوجود تعالى و تقدس به كمال قدرت ازلى و علم لم يزلى بعد از ايجاد عالم ارواح و ملائكه و افلاك و محركات آن در جوف فلك قمر كى عالم سفلى است چهار عنصر بيافريد كى اصول مفردات و مركباتاند كى حيز ايشان عالم كون و فساد است و آن خاك و آب و هوا و آتش است و هريك را ازيشان حيزى خاص و طبيعتى مخصوص اعطا كرد ، بدان وجه كى مادام كى در حد خويش باشند آرميدهاند . . .
4
اما مقدمه در معرفت كميت مركبات عالم سفلى
واجب الوجود تعالى و تقدس به كمال قدرت ازلى بعد از ايجاد عالم ارواح و ملائكه و افلاك و محركات آن در جوف فلك قمر كه عالم سفلى است چهار عنصر بيافريد كه اصول و مفردات و مركباتاند و حيز ايشان عالم كون و فساد و آن خاك است و آب و هوا و آتش . و هريك را طبيعتى خاص اعطا كرد بدان وجه كه مادام تا در حد خويش باشند ساكناند . . . .