مكتب حديث و فقه شيعه ، در عصر اين دو امام بزرگوار ، به كوفه و ساير شهرهاى عراق ، راه يافت و اقامت دو سالهء امام صادق عليه السلام در كوفه و نشر فقه و حديث در اين سامان ، سبب شد كه پيروان مكتب تشيّع در كوفه و اطراف آن ، مشخّص باشند .
از اواخر سدهء دوم هجرى ، جمعى از محدّثان شيعه ، در صدد برآمدند تا براى مصون ماندن ميراث سَلَف از نابودى ، مجموعههاى حديثىاى را كه با عنوان « أصل » يا « كتاب » به آنان رسيده بود ، به انضمام ساير احاديثى كه از ائمّهء اهل بيت عليهم السلام به نقل شفاهى روايت شده بود ، در مجموعههايى گِرد آورند .
در آغاز امر ، هيچ گونه طرحى در تنظيم احاديث و تبويب آنها در كار نبود ؛ بلكه اهتمام راويان شيعه ، بيشتر مصروف نوشتن احاديث و نگهدارى آنها در قالب جزوات كوچكى مىگرديد كه به آنها « اصل » يا « نسخه » مىگفتند و گه گاه اين اصول ، به وسيلهء صاحب آن ، مورد پالايش و تنظيم دوباره قرار مىگرفتند و به آن ، « كتاب » يا « تصنيف » ، اطلاق مىگرديد . ضمناً پس از شروع نشر علنى حديث در ميان شيعه ، اين جزوههاى حديثى ، از طريق استنساخ در حوزههاى درسى به معرض سماع و قرائت ، گذاشته مىشد و با مقابلهء استاد و شاگرد ، اعتبار خود را حفظ مىنمود .
از همان دوران امام صادق عليه السلام ، عدّهاى از شاگردان ايشان ، تصميم گرفتند تا روايات را بر حسب موضوعات فقهى ، مرتّب سازند و از كتب و روايات متفرّقه ، مجموعههاى كاملترى به وجود آورند كه به آنها « جامع » مىگفتند . مؤلّف كتاب الذريعة ، معروفترين كتب جامع را كه در فاصلهء قرنهاى سوم تا پنجم ، نگاشته شدهاند ، در كتاب خود ، آورده است . « 1 » در مورد دورهء پيدايش « اصول أربعمئة » ، بين صاحبنظران ، اختلاف وجود دارد و اين اصول ، در يكى از سه دورهء زمانى زير ، تكوين يافتهاند :
هامش
( 1 ) . ر . ك : الذريعة ، ج 5 ، ص 31 .