ملككم " . پادشاهتان را ادب كنيد ، پادشاهتان را ادب كنيد ! » . « 1 »
او « از شاگردان خاص صاحب عروه ، و از ياران و پشتيبانان وى در حوادث مشروطيت بود ، تا آنجا كه صاحب عروه وى را بهعنوان يكى از چند وصىّ خويش برگزيد » . « 2 » همچنين ، چنان كه خواهيم ديد ، در جنگ جهانى اول ، همراه برادرش ( شيخ احمد ) از سوى صاحب عروه ، در جبههء جهاد با انگليسىها حضور داشت و بار سنگين تأمين تداركات ، نگارش اعلاميهها و هدايت مبارزان را بر دوش داشت . نقش او و برادرش ( احمد ) در كمك به ويرايش لفظى و غناى محتوايى كتاب مشهور سيد : « العروة الوثقى » ، نيز ياد كردنى است . « 3 »
هامش
( 1 ) . در محضر حضرت آيت اللّه العظمى بهجت ، محمد حسين رخشاد ، 2 / 413 - 414 و نيز : 1 / 275 . دربارهء شخصيت ، خاندان ، آثار و مجاهدات شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء ر . ك ، معارف الرجال ، شيخ محمد حرز الدين ، 2 / 272 - 276 ؛ نقباء البشر ، شيخ آقابزرگ تهرانى ، 2 / 612 - 619 ؛ ريحانة الادب ، مدرس تبريزى ، 275 / - 28 ؛ السيد محمد كاظم اليزدى ، كامل سلمان جبورى ، صص 676 - 678 . « آواى بيدارى ، ويژهنامهء روزنامهء جمهورى اسلامى به مناسبت چهلمين سال رحلت آيت اللّه شيخ محمد حسين كاشف الغطاء » ، ارديبهشت 1372 ، نيز مطالب درخور ملاحظهاى درمورد آن بزرگمرد دارد .
( 2 ) . معارف الرجال ، 2 / 275 . و نيز ر . ك ، نقباء البشر ، 2 / 614 : فكان استاذه اليزدى . . . يعوّل عليه و على اخيه الشيخ احمد فى اكثر مهماته و يثق بهما و يرجع اليهما مرافعاته حتى انّه اوصاهما . . .
( 3 ) . از توضيحات مرحوم آقا شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء در « حواشى و تعليقات على العروة الوثقى » بر مىآيد كه : كار نگارش عروة الوثقى توسط سيد ، در سال 1322 ق ( يعنى دو سال پيش از طلوع مشروطه ، و در دوران اوجگيرى مرجعيت سيد و تراكم كارها و اشتغالات وى ) آغاز گرديده است . در آن شرايط ، سيد براى آنكه كتاب عروه - هم به لحاظ ادبى ، و هم به لحاظ علمى - مشكلى نداشته باشد كار ويرايش لفظى آن را به اخوان كاشف الغطاء ( احمد و محمد حسين ) سپرد كه بر ادبيات عرب و فنون بلاغت و فصاحت آن كاملا مسلط بودند ، همچنين ( به دليل اشتغالات فراوان و كمبود فرصت ) از آن دو تن درخواست نمود كه آراء و فتاوى وى در آن كتاب را با ادلّه و منابع شرعى موجود ( در قرآن و سنت و كتب فقها ) تطبيق دهند تا نكتهاى از قلم نيفتاده يا مطلبى به وارونه در فتاوا نيامده باشد . آقا شيخ احمد و آقا شيخ محمد حسين نيز در اجراى دستور استاد و مربّى خويش ، دامن همت به كمر زدند و علاوه بر ويرايش ادبى كتاب ، ادله و مدارك فتواهاى مندرج در آن را با دقتنظر و حوصلهء تمام ، و تتبع و تحقيق عميق و گسترده در متون و منابع شرعى ، وارسى كردند و حتى پيرامون آن با برخى از فضلاى عصر نجف ( همچون مرحومان ميرزاى نائينى و شيخ حسن كربلايى ) به رايزنى و گفتوشنود پرداختند و چه بسا به نظرياتى تازه ، مغاير با آراء سيد در عروه ، رسيدند .
در فرجام ، حاصل تحقيقات خويش را با صاحب عروه در ميان نهادند و او ( با اطلاع تفصيلى از آراء و استدلالهاى آنان ) گاه رأى اجتهادى ايشان را مىپذيرفت و گاه بر رأى خويش اصرار مىورزيد . ر . ك ، حواشى و تعليقات على العروة الوثقى ، شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء ، صص 214 - 215 .