آيت اللهى پس از رشد و نما و آموختن مقدمات نزد پدر خود ، سطح را نزد شيخ ابراهيم سرخه ديزجى و آخوند ملا قربانعلى زنجانى « حجة الاسلام » به پايان برد و در سال 1318 ق به نجف اشرف رهسپار شد و از محضر آيات : شيخ محمّد كاظم خراسانى و سيد محمّد كاظم طباطبائى يزدى خارج فقه و اصول بهرهمند شد و به درجه عالى اجتهاد نائل آمد . او همانجا به افتخار دامادى علامه آيتاللّه سيد على داماد تبريزى درآمد ( كه از او فقط داراى يك دختر شد ) و در سال 1330 ق به زنجان مراجعت و حوزهء درسى داير نمود و فضلا در درسش حاضر مىشدند ولى به سبب ابراز مخالفت از عملكرد سران مشروطهخواهان و با تحريكات و جبهه گيرى حاميان مشروطه ، حوزهء بحثش تحليل مىرفت . با اين وصف به خاطر صداقت و صراحت در عقيده و عمل و روشنگرى و مبارزه بىوقفه با ظلم و فساد مورد علاقهء شديد عامه مردم شهر و حومه بوده و زعامت خطهء خمسه و زنجان را برعهده داشته است . وى مشهور به عنصر شجاعت و شهامت و شديدا در امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با استبداد رضاخانى استوار بود كه هنوز هم خاطرههاى مجاهدتهايش در زبان مردم زنجان شايع و رايج است .
ايشان در ايام رمضان و محرم در مسجدى كه معروف به نام خود « ميرزا احمد » بود ، منبر مىرفت و از كارهاى لامذهبى و استبدادى رضاخانى انتقاد و اعتراض مىكرد و مسجدش هميشه مملو از جمعيت مىشد ، به خصوص در ماههاى مذكور ازدحام زيادى مىشد و مأموران امنيتى سخنانش را به مركز مخابره مىكردند و بارها اخطار و مورد تهديد قرار دادند كه در امور سياسى و جارى مملكت مداخله ننمايد . ايشان در جواب مىفرمود : من خلاصهء آنچه را كه در منبر مىگويم ، به وسيلهء نامه به شاه فرستادم .
در سال 1348 ق به قم مسافرت كرد و با آيتاللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى ملاقات نمود و دربارهء اعمال رژيم حاكم گفتگويى داشت و هنگام مراجعت در تهران تحت نظر مأموران قرار گرفت و چهل روز بلا تكليف و تحت نظر بود . به
تربت پاكان قم ( فارسي ) — صفحة 295
مساهمون: عبد الحسين جواهر كلام
ص٢٩٥