مىگويد : « زندگى فقط روزهاى تاريك و شبهاى بهار و روشنايى نيست . زندگى همه تاريكى و بدى و نوميدى و غم و اندوه نيست . گوهر بىهمتاى مهر مادر هست و محبت بىدريغ و بىرياى پدر ، حقده دلافروز صبح هست و دستگاه تماشاى بهار ، جلوهگاه افق هست و الوان گل ، نور ايمان هست و نيكى و نيكخواهى و قوه ادراك كمال جمال صورى و معنوى مستى عشق هست و لذت دوستى » . 19
او به نهاد اجتماعى و مراسم قومى سخت پايبند بود و دانستن زبان نگارش را شرط اصلى ايرانى بودن و حذف آن را موجب از ميان رفتن ملت مىپنداشت . او معتقد بود كه بايد در برابر تمدنهاى غربى سدى ساخت تا بتوان از آب آن سد به اندازه مورد نياز استفاده نيكو كرد و اين كار با مطالعه كافى شدنى است . اگر اين كار نشود تمدن غرب مانند سيلابى وحشتناك ما را غرق خواهد كرد . پس بايد قبل از اين كه تمدن فرنگى ما را بگيرد ما آن را اسير و مسخر كنيم 20 . همسر شادمان ، فرنگيس شادمان ، دختر محمد نمازى از سرمايهداران خير فارس بوده است .
ايرج افشار در مورد شادمان بر اين باور است او مكارم اخلاقى زيادى داشته اما دو صفت بارز او يكى علاقه به زبان فارسى به عنوان مايه « حفظ اصول فكر ملى » و ديگرى لطف محضر و شيرينى كلام بوده است 21 .
شرح
( 1 ) - باقر عاقلى : شرح حال رجال سياسى و نظامى معاصر ايران 2 / 855
( 2 ) - همانجا ؛ ايرج افشار : نادرهكاران / 201
( 3 ) - باقر عاقلى / همانجا
( 4 ) - مركز بررسى اسناد تاريخى : رجال عصر پهلوى 4 / 60
( 5 ) - دولتهاى ايران از ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله تا مير حسين موسوى / 222 و 257 و 263
( 6 ) - م . خ . م : فخر الدّين شادمان زندگى و آثار ، مجله وحيد ، سال چهارم ، ش 46 / 873
( 7 ) - همانجا ؛ ايرج افشار : پيشين / 201
( 8 ) - على مؤتمن : راهنما يا تاريخ آستان قدس / 8 و 16