باشد . در تذكرهء نصيريه « 1 » وى بدون اقامهء برهانى تأكيد مىورزد كه خصوصيات جفت مسطح را به حالت كروى نيز مىتوان تعميم داد . به اين ترتيب كه نوسان مورد نظر بهجاى واقع شدن در امتداد خطى راست ، در طول كمانى از يك دايرهء عظيمه صورت پذيرد .
اين حالت تغيير وضعيافتهء جفت ، به زودى همچون هيئتى كاملا متفاوت با حالت مسطح شناخته شد . كسى كه در جاى جاى آثار خويش اين حالت را به « اصل الميل » تعبير كرد كسى جز قطب الدّين شيرازى ( 711 / 1311 ) معروفترين شاگرد و هميار طوسى نبود . « 2 »
تقريبا يكصد سال پس از مرگ طوسى ، اخترشناسى از آسياى ميانه به نام صدر الشريعة صورت ديگرى از اين دستگاه كرات تودرتو را با اندكى تصرف براى اهداف ديگر به كار بست « 3 » . « 4 »
تأليفات خواجهء طوسى
تأليفات خواجه بسيار و بيشتر آنها در فلسفه و كلام و فلك و رياضيات است . برخى از آنها عبارتند از :
1 . تجريد الاعتقاد ، در كلام ، كه از كتابهاى پرارزش در اين موضوع است .
اين كتاب مورد عنايت و اهتمام علما قرار گرفته و حاشيه و شرحهاى متعددى بر آن نوشتهاند ، و از كسانى كه بر آن شرح نوشتهاند ، علامهء حلى ، و حكيم قوشچى ،
هامش
( 1 ) . نصير الدّين طوسى ، التذكرة النصيرية ، نسخهLeiden Or . 905ورق 50 رو .
( 2 ) . اين مطلب بويژه در نهاية الادراك فى دراية الافلاك ، اثر قطب الدّين شيرازى ، استانبول نسخه ؛Kopruiuورق 50 رو ، آمده است .
( 3 ) . اين نكته را احمد دلال در رساله دكتراى خود ، كه تا به حال منتشر نشده ، آورده است .
( 4 ) . مجلهء تحقيقات اسلامى ، سال هشتم ، شماره 1 و 2 ، 1372 ش .