شرح
( 66 ) - بررسى نامههاى ميرزا كوچك خان به مديوانى داراى نكات تاريخى بسيار جالب توجه و نشاندهندهء روح استقلالطلبانهء ميرزا كوچك خان در مبارزات سياسى است . در زير دو نامه از ميرزا به مديوانى و يك نامه از مديوانى به ميرزا مىآيد :
الف - نامهء 15 ذىالقعدهء 1338 قمرى ميرزا كوچك خان به مديوانى :
رفيق مديوانى !
چون مايل نيستم رفقاى خود را در مجامع عالم بدنام ببينم ازاينجهت لازم دانستم به تشريح اقدامات تحيّرآورتان مبادرت ، ضمنا شما را متذكر سازم كه اينگونه اقدامات در مقابل دشمنان ما و شما چه انعكاسى دارد .
15 سال است هريك از ماها در انقلابات ايران زحمت كشيدهايم ، با هجوم سربازان نيكلا و قشون انگليس و قواى دولت ايران مقاومتها نموده ، مصافها دادهايم و مصائب بىشمارى را تحمل نموده كه كسب حرّيت كنيم و تمام استظهار ما به اين بود كه احرار دنيا به ما كمك خواهند نمود . به اين جهت ورود شما را به ايران توجه غيبى ، فرض و با آغوش باز شما را پذيرفتيم و نجات خود را از چنگال انگليس و مستبدين ايران به مساعدت شما تصور كرديم . مع الاسف تصوراتمان به عكس نتيجه داد . هنوز اطراف گيلان را قشون شاهپرست و عناصر مستبد احاطه دارند و هنوز قشون انگليس از حدود گيلان خارج نشده و مسايل حياتى بين ما و شما حل نگرديده است و با اين احوال شما در رشت و انزلى به اختلافات حتى به منازعه شروع نمودهايد كه هيچ انتظارش را حتى از دشمن نداشتيم چه رسد به شماها كه دوست هستيد . آيا ايران را از وجود مستبدين تصفيه كردهايد ؟ آيا ايران را فقط گيلان تصور مىكنيد و آيا احرار ايران را فقط همين عده فرض مىنماييد ؟ ما ممكن نيست به سمت شما تير خالى كنيم و يا با شما عمليات خصمانه نماييم . از جوانان كم تجربهء ما هم كه حس كدورت در آنها غليان كرده ، جلوگيرى خواهيم نمود . اگر اين اقدامات شما دوام پيدا كند ، ناچاريم به هر وسيله باشد به تمام احرار و سوسياليستهاى دنيا حالى كنيم كه وعدههاى شما همهاش پوچ و عارى از صحّت و صداقتند . به نام سوسياليزم اعمالى را مرتكب شدهايد كه لايق قشون مستبدّ نيكلا و قشون سرمايهدارى انگليس است . با يك فرقهء آزادىطلب و يك جمعيت انقلابى كه مشقّتهاى متوالى چندينساله ديده و هنوز هم محصور دشمنان است آيا اين نوع معامله مىكنند ؟
ما غير از اين مسئله ساده كه گفتيم فعلا عمليات شما در يك گوشهء ايران به جاى منفعت ، مضرت مىبخشد و مقصود را عقب مىاندازد و بايد صبر كرد و تدريجا عقيده را رسوخ داد آيا عنوان ديگرى كرديم ؟ دواير رشت و انزلى را تخليه و به شما واگذاشتيم و گفتيم ما گوشهگيرى اختيار مىكنيم تا شما اداره نماييد . آيا اين حقيقت بىپيرايه مقتضى بود رويّهء قشون نيكلا را در انظار تجديد و با عمليات خصمانهء خود ، اهالى زحمتكش را به وحشت اندازيد ؟
من نمىتوانم هيچ دليلى براى اينگونه اقدامات تصور كنم جز آنكه بگويم جاسوسان انگليسى در