گيرد و با نظام ديوانى حكومتهاى سده نهم / پانزدهم مقايسه شود ، اين نتيجه به دست مىآيد كه حكومتها درهمه مواردى كه حاكم به اشرافيت نظامى و يا خاندان حاكمه تعلق داشت ، تا مقياس عظيم به واگذارى سيورغالهاى سترگ دست مىزدند « 1 » . مثلا زمانىكه اوزون حسن آق قويونلو خواست تمغا را از بين ببرد ( تمغا ماليات تجارت شهرى كه شرع اسلام آن را ممنوع ساخته بود ) به اجبار هدف رويارويى با مقاومت اميران يعنى خانان نظامى تركمانان را وانهاد « 2 » ؛ به اكثر آنان مالكيت سهمى از ماليات محصول روستاها و شهرها واگذار گرديد . چون « تيولهاى » خانان نظامى ايل ( در واقع همين اميران ) منحصر به اسكانهاى واحد نبود ، بلكه فضاى زندگى اعضاى ايلات آنان را نيز شامل مىشد ؛ لذا اين عمل سند زندهاى براى توسعه منطقهاى سيورغال آنان بود - البته آنان درگير اين مسأله هم بودند چون سيورغال در دوره تركمانان تا حد زيادى اشكال ديگر « تيول » نظامى را از بين برد . نكته گفتنى اينكه در مناطق آنان چندين شهر قرار داشت و لذا به نفع آنان بود كه در مقابل درآمد تمغا از خود دفاع كنند . اين نمونه روشن مىسازد كه هر نوع تلاش براى تشكيل يك امپراتورى از آنجا كه نيازمند تمركز قدرت و تشكيلات بود ، بالضروره كنشى عليه صاحبان سيورغالهاى بزرگ محسوب مىشد . يعقوب و احمد آق قويونلو سياست تضعيف سيورغالها را در پيش گرفتند و صفويان نيز به تحديد نظام سيورغال در سياستگذارى امور داخلى خود پرداختند .
قاضى صفى الدين عيسى ساوجى وزير يعقوب در تلاش براى جلوگيرى از رشد نظام سيورغال ، موازين و ضابطههاى خود را در درجه اول عليه صاحبان سيورغالهاى كوچك و متوسط راه انداخت . وى آشكارا دريافت كه درافتادن با اميران بزرگ برايش خطرناك است ولذا پيش از همه به اميرانى پرداخت كه تعهد خدمات نظامى خويش را به انجام نمىرساندند . چنانچه متوجه شديم اكثر سيورغالها به رجال تعلق داشت ولذا قاضى عيسى خود را در وضعيت متخالف و متناقضى يافت . ازيك سوى وى اعتقاد داشت كه از بين بردن سيورغالها برترى شريعت را بر ياساى چنگيزى به ثبوت مىرساند و از سوى ديگر خود را در وضعيتى يافت كه مىبايد اقداماتى عليه روحانيون انجام دهد . اهميت سيورغال پسازاين تلاش مذبوحانه بسرعت بالا رفت ؛ تا آنجا كه رستم آق قويونلو ( 902 - 898 / 1497 - 1493 ) نسبت به سلاطين پيشين آق قويونلو و يا قراقويونلو سيورغالهاى بيشترى واگذار كرد « 3 » . جانشين او احمد بيك آق قويونلو با يارى مأموران عاليرتبهاش ،
هامش
( 1 ) - در مورد يك چنين تيولهايى از دوره تيمورى نگاه كنيد به : طغان ،« Buyuk Turk hnkumdari Saharuh »، ص 525 ؛ ياكوبوفسكى ، « تيمور » ، بخش 4 ؛ آرونووا« K istorii narodnykh vystuplenii »، ص 35 .
( 2 ) - شميت - دومون ،Turkmenische Herrseher، ص 219 .
( 3 ) - پطروشفسكى ،« K istorii Instituta Soyurgala »، ص 231 با بهرهگيرى از لب التواريخ .