وزارت تلگراف و معادن : به وزارت على قلى خان مخبر الدوله .
وزارت عدليه : نامعلوم .
وزارت پست : به وزارت امين الملك
نوكران « در خانه »
ديگر ادارات بسيار است ، اما همه جز اسمى نيست و كار و فعاليتى ندارد ، مانند وزارت معادن كه منشأ اثر و فعاليتى نيست ، و وزارت معارف كه كارى با ترقى تعليم و ترويج ادبيات ندارد و فقط نگاهدار كتابخانه سلطنتى است و يگانه مدرسه داير را مىگرداند . ديده نمىشود كه در وزارتخانههاى ديگر هم اداراتى تشكيل شده و نظم و نسقى داده شده و دفتر و دستگاهى براى كار به وجود آمده باشد . همهء اجزاى دولت از وزرا و رؤسا تا مأموران پايين هر روز به در خانه [ دربار ] مىآيند . هر وزارت اتاق جداگانهاى دارد ؛ اما وزير و مأموران او همه در يك اتاق مىنشينند و ميزى گذاشته نشده است . همه روى زمين و به زانو مىنشينند و در همان حال كارهاى دفترى مىكنند . از ظاهر و تشكيلات ادارى دولتى نشانى نيست . وضع چنان است كه در كشور ما ، ژاپن ، در دوره حكومت فئودالى [ تا پيش از عصر تجدد و تا ميان سدهء نوزده ميلادى ] بود كه مأموران در قصر « دايميو » يا اميران محلى جمع مىآمدند و به كارهاى ادارى مىرسيدند . ساختمانهايى كه مىتوان گفت كه نما و طرز تشكيلاتى و ادارى دارد فقط چند تا است ، مانند دفتر لشكر و چاپارخانه و تلگرافخانه و پستخانه و قورخانه و ضرابخانه . در همهء اين ادارات مشاوران خارجى استخدام شدهاند كه آنجا را به گونهاى مىگردانند . حالات ادارات دولتى ايران تقريبا به همين منوال است .
شاه ، فعّال ما يشاء
انتصاب و ترفيع و تنزل مأموران دولتى به اراده و تصميم شاه است . از اينرو ، مثلا كسى كه درايت و كاردانى و محبوبيت دارد ممكن است مورد بدگمانى و معزول شود يا تنزل مقام پيدا كند يا حتى مجازات و اعدام بشود . بسيار مىشود كه متملقان و بيمايگان به اندكزمانى به مقام عالى مىرسند . نيز ، نمونهاى از ترقّى سريع در دستگاه دولت سرنوشت ميرزا تقى خان صدراعظم است كه پس از به تخت نشستن شاه كنونى [ ناصر الدين شاه ] به اين مقام نائل شد و مردى كاردان و پرمايه بود ، اما مغضوب واقع شد و به كاشان تبعيدش كردند و سپس پنهانى چند كس [ از غلامان شاهى ] را فرستادند تا او را بكشند . در اين وضع ، امروزه بسيارى از مردان آگاه كه نگران وضع كشورند همه به گونهاى رانده شدهاند و تصدى كارهاى مهم را