جهال ايليات عظم و شأن و اسباب حصول لذّات خود را در تاخت و تاراج و ايذا و اذيت ديگران بدانند . « 1 » »
وزارتخانههاى صورى
اين پيشامد حدود 70 يا 80 سال پيش روى داد ، اما با گذشتن اينهمه سال هم اقتدار پادشاه كمتر نشده است . شاه بر همه كار از بزرگ و كوچك نظارت دارد . در دولت دو وزير مأمور مىكند كه يكى بر دادگسترى كه مرجع عدالت مملكت است رياست دارد و مهردار ممالك است و بر ادارهء دربار و اصطبل و انبار غله و مواشى و جامهداران و خواجگان سرپرستى دارد و نظارت كارهاى مربوط به مستوفى و امور تجارى و تلگراف و پست و آموزش هم در تصدى اوست . ديگرى مأمور امور قشون است كه امور خارجه را هم دارد ، يا كه هركدام در تصدى كسى است كه امور ايالات و ولايات را سرپرستى مىكند و مباشر و نايب شاه در اين امور است . اما هنگامى كه به تهران رسيدم حكم شد كه شغل وزير قشون [ سپهسالار ! ؟ ] ملغى شود و حالا فقط يك وزير تصدى دارد . فكر مىكنم كه در دوره معاصر به پيروى از نظام دولتى اروپايى چند وزارتخانه قرار دادند و هركدام را در تصدى وزيرى جداگانه نهادند ؛ اما كار اين وزرا در واقع منشيگرى شاه است و وزير خود مسؤوليت و اقتدارى ندارد . وزير فقط به حكم شاه منصوب مىشود و امورى را كه از طرف او ارجاع مىشود انجام مىدهد . تقسيم امور دولت به وزارتخانهها به صورتى بود كه در زير مىآيد :
وزارت داخله : اين وزارت را ميرزا يوسف مستوفى الممالك صدراعظم علاوه بر اين سمت خود دارد .
وزارت جنگ : به وزارت شاهزاده كامران ميرزا نايب السلطنه .
وزارت امور خارجه : به وزارت ميرزا سعيد خان .
وزارت معارف : به وزارت عليقلى خان مخبر الدوله كه وزارت تلگراف و معادن را هم دارد .
وزارت دربار : به وزارت محمد رحيم خان علاء الدوله .
وزارت ساختمان : به وزارت يحيى خان معتمد الملك .
وزارت تجارت : به وزارت ميرزا عبد الوهاب خان نصر الدوله .
هامش
( 1 ) . متن پاسخ فتحعلى شاه به ملكم از باب بيست و پنجم ، ص 304 ، ترجمه فارسى « تاريخ سرجان ملكم » ، ترجمهء شيخ محمد اصفهانى چاپ سنگى 1323 ه . ق . / 1867 م . طبع شده در هند به خط على رضا ضياء الادباد فرزند آقا ميرزا ابو الحسن شيراز ى نقل شد .