الصيحة هي النفخة الثانية ، وقوله :
« بِالْحَقِّ »
أيبالبعث عن الكلبيّ ، وقيل :
يعني أنّها كائنة حقّاً عن مقاتل ،
« ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ »
من القبور إلى أرض الموقف . . .
« يَوْمَ تَشَقَّقُ »
أيتتشقّق
« الْأَرْضُ عَنْهُمْ »
تتصدّع فيخرجون منها
« سِراعاً »
يسرعون إلَى الداعي بلا تأخير . « 1 »
وفي قوله تعالى :
« وَأَلْقَتْ ما فِيها »
من الموتى والكنوز مثل
« وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها »
عن قتادة ومجاهد
« وَتَخَلَّتْ »
أي خلت فلم يبقَ في بطنها شيء . وقيل :
معناه ألقت ما في بطنها من كنوزها ومعادنها ، وتخلّت ممّا على ظهرها من جبالها وبحارها . « 2 »
وفي قوله تعالى :
« وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها »
: أي أخرجت موتاها المدفونة فيها تخرجها أحياءً للجزاء ، عن ابن عبّاس ومجاهد والجبائيّ . وقيل ، معناه لفظت ما فيها من كنوزها ومعادنها فتلقيها على ظهرها . « 3 »
شرح
صيحه همان نفخهء دوم است . « بالحق » به قول كلبى به معناى بعث وزنده شدن مردگان است . وبه قول مقاتل ، يعنى اين كه آن صيحه وبانگ ، حق است . « ذلك يوم الخروج » يعنى بيرون شدن از گورها به سوى صحراى محشر وايستادن در پيشگاه خدا . . . « يوم تشقّ » يعنى روزى كه شكافته شود « الأرض عنهم » يعنى زمين بر آنها شكاف مىخورد ومردگان بيرون مىآيند « سراعاً » يعنى بيدرنگ به سوى آن دعوتگر مىشتابند .
« والقت ما فيها » به قول قتادة ومجاهد يعنى مردگان وگنجهاى درون خود را بيرون مىافكند . نظير اين آية است ، آيهء « وزمين بارهاى خود را بيرون مىآورد » . « وتخلّت » يعنى درون زمين تهى مىشود وچيزى در آن باقي نمىماند . به قولي : يعنى آنچه از گنج ومعادن وفلزّات درون آن است بيرون مىافكند واز كوهها ودرياهايى كه روى آن است تهى مىگردد .
آيهء « أخرجت الأرض اثقالها » ، به قول ابن عباس ومجاهد وجبائى ، يعنى مردگانى را كه درون آن مدفون شدهاند ، زنده بيرون مىآورد تا پاداش اعمالشان را ببينند . به قولي هم يعنى : گنجها ومعادنى را كه در دل آن هست به بيرون پرت مىكند .
هامش
( 1 ) . مجمع البيان : 9 / 226 .
( 2 ) . مجمع البيان : 9 / 699 .
( 3 ) . مجمع البيان : 9 / 798 .