زارِياً ، ولِمَن خَالفَهُ مُخَطِّئاً ، ولِمَا لَم يَعْرِفْ مِن الامورِ مُضَلِّلًا ، فإذا وَردَ علَيهِ مِن الامورِ ما لَم يَعْرِفْهُ أنْكَرَهُ وكَذّبَ بهِ وقالَ بجَهالَتِهِ : ما أعْرِفُ هذا ! وما أراهُ كانَ ! وما أظُنُّ أنْ يَكونَ ! وأنّى كانَ ؟ ! وذلكَ لِثِقَتِهِ بِرَأْيِه وقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِ بجَهالَتِهِ !
فمَا يَنْفَكُّ بما يَرى مِمّا يَلْتَبِسُ علَيهِ رأيُهُ مِمّا لا يَعْرِفُ للجَهلِ مُسْتَفيداً ، وللحقِّ مُنكِراً ، وفي الجَهالَةِ مُتَحيِّراً ، وعن طَلَبِ العِلمِ مُسْتَكبِراً . « 1 »
3011 . عنه عليه السلام : إنّ قُلوبَ الجُهّالِ تَسْتَفِزُّها الأطْماعُ ، وتَرْهَنُها المُنى ، وتَسْتَعْلِقُها الخَدائعُ . « 2 »
3012 . الإمامُ الحسنُ عليه السلام - في صفةِ أخٍ لَهُ - : كانَ خارجاً مِن سُلطانِ الجَهالَةِ ، فلا يَمُدُّ يدَهُ إلّا على ثِقَةٍ لِمَنفَعةٍ . « 3 »
3013 . الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : مِن أخلاقِ الجاهِلِ الإجابَةُ قَبلَ أنْ يَسمَعَ ، والمُعارَضَةُ قَبلَ أنْ يَفْهَمَ ، والحُكْمُ بما لا يَعْلَمُ . « 4 »
( انظر ) العلم : باب 2834 .
شرح
دورى كند واز آنان عيب وايراد گيرد ومخالفان خود را بر خطا داند وآنچه را نفهميده گمراه كننده شمارد . هرگاه به مطلبي برخورَد كه آن را نمىداند منكرش شود وآن را دروغ شمارد واز روى ناداني خود گويد : من چنين چيزى را نمىشناسم وفكر نمىكنم كه وجود داشته باشد وگمان نمىكنم وجود داشته باشد وكجا چنين چيزى هست ؟ ! واين از آن روست كه به نظر خود اعتماد دارد واز ناداني خويش بىخبر است ! از اينرو به سبب ناداني خويش پيوسته از جهل بهرهمند شود وحقّ را انكار كند ودر ناداني سرگشته ماند واز طلب دانش تكبر ورزد .
3011 . امام علي عليه السلام : دلهاى مردمان نادان را طمعها از جا بر كنَند وآرزوها به گروگان گيرند وفريبها به بند كشند .
3012 . امام حسن عليه السلام - در وصف يكى از برادرانِ ديني خود - فرمود : از حاكميت ناداني بيرون بود ودست سوى كارى دراز نمىكرد ، مگر آن كه مطمئن مىشد سودى در بر دارد .
3013 . امام صادق عليه السلام : يكى از خويهاى نادان اين است كه قبل از شنيدن [ مطلب ] پاسخ مىدهد وپيش از آن كه [ مقصود گوينده را ] بفهمد به مخالفت بر مىخيزد وندانسته حكم مىكند .
هامش
( 1 ) . تحف العقول : 73 .
( 2 ) . تحف العقول : 219 .
( 3 ) . الكافي : 2 / 237 / 26 ، انظر تمام الحديث في باب 54 .
( 4 ) . أعلام الدين : 303 .