وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ
اگر آنچه مىگويند صحيح باشد و جهان را چند خدا باشد
لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
تعدد خدايان موجب تباهى آسمانها و زمين و مردم مىشود چنانچه در آيه ديگر مىفرمايد
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
.
بعضى گفتهاند يعنى اگر واقعيت تغيير كند و مطابق نظر آنها شود آنچه موجب پايدارى جهان است نابود مىشود يا اگر آنچه محمد صلى الله عليه و آله آورده برگردد و بدل به شرك شود خداوند قيامت را بر پا خواهد داشت و عالم را از خشم تباه مىكند يا اگر خداوند تابع هواى نفس آنها شود و آنچه از شرك و باطل مايلند بفرستد از خدائى خارج خواهد شد و قادر به نگهدارى آسمان و زمين نيست .
أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً
يعنى : يا از آنها تقاضاى كمك مالى مىكنى «
فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ
» رزق و توشه پروردگارت در دنيا و ثوابش در آخرت بهتر است چون دوام و گسترش دارد .
وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ كَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ
اگر به آنها رحم كنيم و قحط سالى را برداريم .
روايت شده است كه اعراب گرفتار قحط شديدى شدند به طورى كه گوشت ميمونهاى بزرگ يا غذاى تهيه شده از خون و پشم را مىخوردند به نام ( علهز ) .
ابو سفيان خدمت پيامبر آمده گفت تو را سوگند به ارتباط خويشاوندى مىدهم مگر مدعى نيستى كه رحمت براى جهانيانى . پدران را با شمشير كشتى اينك فرزندان را گرفتار گرسنگى كردهاى اين آيه نازل شد :
وَ لَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ
آنها را دچار عذاب كشته شدن كرديم باز دست نكشيدند تا بالاخره دربى ديگر از عذاب شديد بر آنها گشوديم همان گرسنگى است كه از كشته شدن و اسارت بدتر است
إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ
ديگر متحير و سرگردان شدند و پيش تو آمده تقاضاى لطف و محبت كردند
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
بگو در اختيار چه كسى ملكوت هر چيزى هست يعنى قدرت نهائى بر هر چيز يا منظور از
« مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ »
خزينه و انبار هر چيز است
« وَ هُوَ يُجِيرُ »
او به فرياد هر كس كه بخواهد مىرسد
« وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ »
ولى كسى نمىتواند مانع او بشود و هر كس را او بخواهد گرفتار كند كسى نمىتواند به فريادش برسد .
إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ
يعنى اگر در آسمانها خدايان ديگرى وجود داشت با خداى جهان آفرين هر كدام آنچه آفريده بودند جدا مىكردند و در اختيار خويش مىگرفتند و بين