5 . قوانين طبيعى
يك سلسله احكام و مقرّراتى هست كه براى زندگى انسان لازم و ضرورى است ، و هرگز زندگى اجتماعى انسانها در هيچ مقطعى بدون آن مقرّرات قابل تداوم نيست اين مقرّرات اجتماعى را قوانين طبيعى مىناميم . قوانين طبيعى قابل نسخ نيست ، زيرا نسخ اين مقرّرات زور و استبداد است ، اين قوانين قابل جعل و قانونگذارى هم نيست ، زيرا اين قوانين در اجتماع موجود است ، و جعل مجدّد آن تحصيل حاصل است . روى اين بيان اگر در شريعت آسمانى ، حكمى در مورد يكى از اين قوانين آمده باشد به عنوان قانونگذارى نيست ، بلكه به عنوان بيان واقعيت است . در اينجا چند نمونه از آيات و احاديث وارده به عنوان بيان واقعيت را مىآوريم :
1 .
« يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً ؛
« اى مردم ! بخوريد از آنچه حلال و پاكيزه در روى زمين است . » « 1 »
2 .
كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ ؛
« بخوريد و دامهاى خود را بچرانيد . » « 2 »
پر واضح است كه خوردن نعمتهاى حلال پروردگار ، حق طبيعى انسان ، و چريدن در دشت و دمن ، حق طبيعى حيوان است ، درست همانند حقّ حركت و برخاستن و حق نفس كشيدن ، و حق آشاميدن كه كسى نمىتواند اين حق را از انسان
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 168
( 2 ) - سوره طه ، آيه 54 .