7 - باب الزّاهد و ابن عرس
راى گفت برهمن را : شنودم داستان كسي كه بر مراد خود قادر گردد و در حفظ آن اهمال نمايد ، تا در سوز ندامت افتد و بغرامت و مؤونت مأخوذ گردد . اكنون بيان كند مثل آنكه در امضاى عزايم تعجيل روا دارد و از فوايد تدبّر و تفكَّر غافل باشد ، عاقبت كار وخامت عمل او كجا رسد . برهمن گفت :
إيّاك و الأمر الَّذي إن توسّعت
موارده ضاقت عليك المصادر
[ 1 ] هر كه قاعدهء كار خود بر ثبات حزم و وقار ننهد عواقب كار او مبني بر ملامت و مقصور بر ندامت باشد . و ستوده تر خصلتي كه ايزد تعالي آدميان را بدان آراسته گردانيده ست جمال حلم و فضيلت وقار است ، زيرا كه منافع آن عامّ است و فوايد آن خلق را شامل . قال النّبيّ عليه السلم « إنّكم لن تسعوا النّاس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم » [ 2 ] . و اگر كسي در تقديم ابواب مكارم و انواع فضايل مبادرت نمايد و بر امثال و اقران اندر آن پيش دستي و مسابقت جويد چون درشت خوئي و تهتّك [ 3 ] بدان پيوندد همهء هنرها را بپوشاند ، و هر آينه در طبع ازو نفرتي پديد آيد . * ( وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ . ) * [ 4 ]
شرح
[ 1 ] . إيّاك و الأمر . . . بپرهيز از كاري كه اگر راههاى دخول بدان فراخ است راههاى خروج از آن تنگ باشد .
بجاى إيّاك كه در اساس و نق هست نسخ ديگر : و إيّاك ، فإيّاك ، فهيّاك ؛ در ديوان طفيل نيز : فهيّاك .
ناقص بودن يك هجا در ابتداى مصراع مطابق عروض عربي عيب و نقص بشمار نميآيد . ترجمهء منظوم اين بيت :بكاري كه خواهي تو اندر شدن
نگه كرد بايد برون آمدن[ 2 ] . إنّكم لن . . . حقّا كه شما هرگز نتوانيد به مردمان بمال خود فراخ برسيد ، پس به خويهاى ( خوش ) خود فراخ برسيد بايشان . در اساس : فسعوها .
[ 3 ] . تهتك مراد ظاهرا بد زباني و دشنام دادن و پرده دريدن باشد . رجوع شود به 202 / 4 ح .
[ 4 ] . و لو كنت . . . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 159 : اگر تو درشت گوئي سطبر دل ميبودي هراينه ميپراگندند از گرداگرد تو .