مصدر فاعل ، فعال و مفاعلة است ، مثل حساب و مقاتله .
مصدر فعلل ، فعللة و فعلال است ، مثل دحرجة و زلزال .
جهت ساختن مصدر براى افعالى كه اول آنها همزهء وصل دارد ، حرف سوّم را مكسور و حرف ماقبل آخر را مفتوح و ممدود مىكنيم ، مانند اقتدار .
جهت ساختن مصدر براى افعالى كه اول آنها تاء زائده دارد ، حرف چهارم ماضى را ضمّه مىدهيم ، مثل تلملما و اگر ناقص باشد ، به جاى ضمّه ، كسره مىدهيم ، مانند تمنّى ، تولّى .
مصدر مرّة براى ثلاثى مجرد ، وزن فعلة است .
مصدر مرّة براى غير ثلاثى مجرد ، وزن مصدر آن باب همراه با تاء در آخر آن ، انطلاقة .
مصدر هيأت براى ثلاثى مجرّد ، وزن فعلة است .
مصدر هيأت براى غير ثلاثى مجرّد ، به كار نمىرود .
اوزان اسم فاعل ، اسم مفعول و صفت مشبّهه
457
كفاعل صغ اسم فاعل اذا * من ذي ثلاثة يكون كغذا
متعلق به محذوف حال براى مفعول ، فعل امر و فاعل ، مضاف و مضاف اليه مفعول ، ظرف متعلق به صغ ، متعلق به يكون ، مضاف اليه ، مضارع تامّ و فاعل ، خبر براى مبتداى محذوف .
بر وزن فاعل بساز اسم فاعل را ، در وقتى كه از ثلاثى مجرد موجود باشد فعل ، مانند غذا ( جارى شد كه اسم فاعل آن غاذى است ) .
458
و هو قليل في فعلت و فعل * غير معدّى بل قياسه فعل
عاطفه ، مبتداء ، خبر ، متعلق به قليل ، عاطفه ، عطف به فعلت ، مضاف و مضاف اليه حال براى فعل ، حرف اضراب ، مضاف و مضاف اليه مبتداء ، خبر .
و آن وزن فاعل ، كم است در ( افعال بر وزن ) فعل و فعل كه لازم و غير متعدى باشد ، بلكه وزن قياسى اسم فاعل ( در آن دو وزن در باب اعراض ) فعل است ( مانند أشر ) .