بحث دوّم - تضمين مزدوج -
وآن عبارت از اين است كه سخنگو بعد از رعايت سجع كلام ، بين دو لفظي كه از نظر وزن وروى متشابه باشند جمع كند ، مانند سخن خداوند تعالى :
« فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما »
« 43 » بين سبأ ونبأ تضمين مزدوج است . ومانند سخن رسول خدا ( ص ) المؤمنون هيّنون ليّنون ، « مؤمنان آسانگير ونرمخويند » . ومانند سخن علي ( ع ) : كثرة الوفاق نفاق .
بحث سوّم - ترصيع ،
ترصيع عبارت است از اين كه دو جمله از نظر وزن ألفاظ مساوى وحرف آخر دو جمله يكسان باشد . مانند كلام خداوند متعال : « إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ » « 44 » ، ونيز مانند سخن علي ( ع ) : علا بحوله ودنى بطوله مانح كلّ غنيمة وفضل كاشف كل عظيمة وأزل ، « خداوند از لحاظ قدرت وسلطه از انسان به دور واز لحاظ بخشش به انسان نزديك است بخشندهء هر نعمت وفضيلت ، وبر طرف كنندهء هر سختى وشدتي است » . ونيز مانند سخن آن حضرت در توصيف دنيا كه فرموده است : اوّلها عناء وآخرها فناء ، وفي حلالها حساب وفي حرامها عقاب ، « أول دنيا سختى وآخر آن نيستى ، در حلالش حساب ودر حرامش كيفر است » . گاهى ترصيع با تجنيس جمع شده ودر يك عبارت مىآيد ، مانند سخن علي ( ع ) در بارهء كتاب خدا : بيت لا تهدم أركانه وعزّ لا تهزم أعوانه ، « در خانهاى است كه بنيانش خراب نمىشود ، ارزشى است كه طرفدارانش شكست نمىخورند » .
( باب دوّم )
باب دوّم در بارهء دلالت قراردادى ومعنوي است
حسن دلالت داراى چهار شرط است :
هامش
( 43 ) سوره نمل ( 27 ) آية ( 22 ) : واز ملكه سبا به طور يقين تو را خبري مهم آوردم .
( 44 ) سوره انفطار ( 82 ) آية ( 13 ) : همانا نيكان در نعمت وبدكاران در جهنمند .