كانُوا يَعْبُدُونَ *
آنها پاسخ دادند :
قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ
« 19 » .
آنهايى كه إبليس را از فرشتگان دانستهاند استدلال كردهاند به اين كه در موارد زيادى از قرآن كريم إبليس از فرشتگان استثنا شده است ، كه اگر استثنا نباشد مستثنا داخل در مستثنا منه مىشود . وهمين استثنا دليل است كه إبليس از فرشتگان بوده است وبه دو دليل قول كساني را كه إبليس را از فرشتگان دانستهاند رد مىكند .
1 - اين ادّعا كه إبليس جزو فرشتگان نبوده است با اين سخن حق تعالى كه :
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً
« 20 » سازش ندارد ( در اين جا جنّه به معناى فرشته به كار رفته است ) . اين آية بيان ادّعاى قريش است كه آنها فرشتگان را دختران خدا مىدانستند . خداوند متعال از آنها حكايت مىكند كه :
وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً
« 21 » . مفاهيم اين آيات دلالت دارد بر اين كه فرشتگان از جنّ هستند .
2 - جن بودن إبليس با فرشته بودن منافاتى ندارد ، زيرا بر فرشتگان نام جنّ صدق مىكند . به دليل اين كه جن از ريشهء « اجتنان » ، به معناى استتار ، گرفته شده است . وبه اين دليل به فرزند داخل رحم جنين گفتهاند كه در شكم مادر پنهان است . وبه اين دليل شخص را مجنون مىنامند كه عقلش نهفته است . وچون فرشتگان از رؤيت مردم پوشيدهاند اطلاق لفظ جنّ بر آنها رواست .
به نظر ما ( شارح ) اين اختلاف لفظي است . زيرا هر گاه ثابت شود
هامش
( 19 ) سورهء سبأ ( 34 ) : آيهء ( 40 ) : آيا اين گروهند كه شما را معبود خود گرفتند . گفتند بار خدايا تو منزّهى وسرپرست مايى مشركان جن را أطاعت كردند نه ما را .
( 20 ) سورهء صافّات ( 37 ) : آيهء ( 158 ) : وبين شيطان وجنّ نسبت خويشى برقرار كردند .
( 21 ) سورهء زخرف ( 43 ) : آيهء ( 19 ) : كافران فرشتگانى را كه بندگان خدا بودند دختران خدا مىدانستند .