اين دو كتاب ، نتيجه گرفته است كه اين دو كتاب جدا از يكديگر هستند . نويسنده كه گويا گرايش حديثى او بر گرايش كلامى غالب است همانند نوبختى به فرقههاى انشعابى شيعيان بعد از درگذشت هريك از امامان شيعه مىپردازد و اين شيوه را تا رحلت امام حسن عسكرى عليه السّلام ادامه داده و به بيش از صد فرقه و دسته اشاره كرده و دستهبندى مسلمانان را بر محور امامت ، توحيد ، سيره و احكام « 1 » مىداند . از جمله تفاوتهاى اين كتاب ، با كتاب نوبختى ، علاوه بر جهتگيرى مذهبى و كلامى بيشتر وى ، اين است كه تأويلهاى غاليان را در آيات قرآنى بهطور گسترده آورده و موضع امامان شيعه را نسبت به غاليان يادآورى مىكند .
4 . مسائل الامامة ، منسوب به ناشى اكبر ( اواخر قرن سوم ) ، تحقيق : فان اس .
اگرچه در انتساب اين اثر به ناشى اكبر ترديد شده و برخى آن را از جعفر بن حرب معتزلى مىدانند ، در هر صورت از كهنترين منابع دربارهء شناخت ديدگاههاى فرق دربارهء موضوع امامت و آراى سياسى مسلمانان سدههاى نخستين به حساب آمده است .
از نگاه نويسنده ، فرقهگرايى همزمان با رحلت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و تقسيم مسلمانان به طرفداران على و انصار و طرفداران ابو بكر آغاز شد و پس از قتل عثمان و در زمان على نيز گروههايى چون علويه ، حليسيه « 2 » معتزله سياسى ، عثمانيه « 3 » ، و حشويه ( طاقيان شام و پيروان معاويه ) شكل گرفتند . مرجئه نيز از دل تكفير و تفسيقهاى اين گروهها دربارهء يكديگر جوشيد . « 4 » تقسيمبندى او از فرقههاى شيعى با
هامش
( 1 ) . همان ، ص 14 .
( 2 ) . حليسيه كسانى بودند كه از سختىها و صحنههاى جنگ در زمان امام على عليه السّلام خود را كنار كشيدند .
( 3 ) . اصحاب طلحه و زبير و عايشه و معاويه .
( 4 ) . همان ، ص 17 - 21 .