كه آخرين پادشاه آن طبقه ابو مضر زيادة اللّه بن ابى العبّاس عبد اللّه بن ابراهيم بن احمد بن محمّد بن الأغلب بن ابراهيم بن الأغلب بن سالم بن عقال التّميمى « 1 » در مقابل فتوحات ابو عبد اللّه شيعى كه عساكر او تا ديوار پايتخت او رقّاده رسيده بودند بيش تاب مقاومت نياورده از رقّاده به طرف مصر گريخت . و سلطنت آن طبقه ملوك در قيروان و تونس و قسمت عمدهء شمال افريقا پس از صد و دوازده سال و پنج ماه و چهارده روز « 2 » حكمرانى ( كه ابتداء آن از روز دخول ابراهيم بن الأغلب جدّ اعلاى اين طبقه بود به قيروان در هشتم محرّم سنهء صد و هشتاد و چهار هجرى « 3 » در خلافت هارون الرّشيد ) به دو خاتمه يافت « 4 » .
( 37 - ) - ص 723 س 3 ، بلاد مغرب و افريقيه : مقصود مؤلّفين عرب از مغرب به معنى اخصّ ( در مقابل مغرب به معنى اعمّ كه عموم بلاد واقعه در مغرب مصر را از آن مىخواستهاند ) مملكت مراكش « 5 » حاليّه بوده است به علاوهء قسمتى از ولايات غربى الجزائر حاليّه يعنى به علاوهء تمام ايالت و هران تقريبا . و مراد ايشان از افريقيه مملكت تونس حاليّه بوده است به علاوهء قسمت بزرگى از ولايات شرقى الجزائر كه برحسب اختلاف احوال غربا تا بجايه « 6 » و گاه تا مليانة « 7 » و گاه تا تنس « 8 » ممتدّ بوده . و احيانا افريقية از طرف مشرق قسمتى از مملكت طرابلس غرب را نيز شامل بوده است « 9 » .
( 38 - ) - ص 723 س 6 - 7 : « نامهاى ايشان محمّد بن احمد بن . . . است و القاب ايشان رضىّ و وفيّ و تقىّ است » : فقرهء معادلهء اين عبارت در دستور المنجّمين « 10 » از قرار ذيل است :
« الأئمّة الثّلاثة المستورين الممتحنين الصّابرين « 11 » فى كتاب اللّه تعالى الرّضىّ [ و ] الوفىّ و
هامش
( 1 ) - ايضا 145 .
( 2 ) - ابن خلّكان در حرف حاء در ترجمهء حال ابو عبد اللّه شيعى « الحسين بن احمد » ج 1 ص 179 .
( 3 ) - ابن عذارى ج 1 ص 83 .
( 4 ) - براى مزيد اطّلاع از احوال ابن زيادة اللّه آخرين ملوك بنى الأغلب رجوع شود به اين عذارى ج 1 ص 128 - 146 ، و تاريخ ولاة مصر از محمّد بن يوسف الكندى ص 267 ، و ابن الأثير در حوادث سنهء 296 ج 8 ص 8 - 9 ، و ابن خلّكان در موضع مذكور در ص قبل حاشيهء 4 ، و اتّعاظ الحنفاء ص 37 ، و تاريخ ابو الفداء ج 2 ص 63 .
( 5 ) -Maroc .( 6 ) -Bougie .( 7 ) -Miliana .( 8 ) -Tenes .( 9 ) - رجوع شود به معجم البلدان ياقوت ، و معجم ما استعجم ابو عبيد بكرى ، و كتاب المغرب فى ذكر افريقية و بلاد المغرب از همان مؤلّف در عناوين « مغرب » و « افريقية » و ساير بلاد مذكوره در متن ، و به نقشهها و كتب جغرافى جديد .
( 10 ) - نسخهء كتابخانهء ملّى پاريسArabe 5968ورقa335 .
( 11 ) - كذا فى الأصل فى الكمات الثّلث با ياء ، و صواب « المستورون الممتحنون الصّابرون » است به رفع چه اين عبارت تا رضوان اللّه عليهم عنوان است .