وزير الجواد اصفهانى و مادر خليفه الناصر لديناللَّه عباسى نيز آن را بازسازى و مرمت كردهاند و نام اين يك بر درِ بزرگ آن نوشته شده است . ملك مظفر حاكم يمن نيز در سال 674 قسمتهاى ويران شده و افتادهء آن را بازسازى و مرمت كرد و در همين سال دستور بناى منارهء فعلى آن را صادر نمود كه نام وى هنوز هم بر لوحى در اين مناره وجود دارد . اين كه احمدبن عمر معروف به ابنمرجانى ، تاجى دمشقى نيز زمانى كه در سال 720 ساكن مكه بوده است ، مبلغ بيش از بيست هزار درهم خرج مرمت و بازسازى آن كرد و بعد از آن نيز قسمتهاى خراب شدهء آن - چه در دورهء ما و چه پيش از آن - مورد اصلاح و مرمت قرار گرفته است . در اين زمان بخشهاى زيادى از آن خراب شده كه البته بسيارى از اين خرابىها و ويرانىها با بازسازى در سال 820 بر طرف شد . بانىِ اين بازسازىها را نشناختم ، ولى ( مىدانم كه ) متولّى اين كار شيخ على بغدادى ، شيخِ كاروانسراى موالينا در محلهء فرحان مكه است . درِ بزرگ آن كه در كنار جادهء اصلى به عرفه و مكه قرار داشت ، تنگ شد كه اگر چنين نمىشد بهتر بود ؛ زيرا در ايام حج ، گشادگى و وسعت آن بهتر بود . « 1 » * از جمله ، مسجدى است كه عايشه امّالمومنين پس از به جا آوردن حج در حجةالوداع از آن براى عمره محرم شد . اين مسجد در تنعيم قرار دارد . « 2 » دربارهء اين مسجد اختلاف نظر وجود دارد . برخى گويند همان مسجدى است كه به آن مسجد هليلجه مىگويند ؛ زيرا درخت هليلجه در آن بوده و اخيراً اين درخت افتاده است . اين موضوع بنا به گفتهء سليمانبن خليل ، ميان اهل مكه متداول است و سنگى در اين مسجد وجود دارد كه نوشتهء روى آن ، تأييدى بر اين مطلب است .
گويند مسجدى كه در نزديكىِ آن ، چاه وجود دارد و در ميان مسجد هليلجه و
هامش
( 1 ) - ملك اشرف در سال 874 ه . ، سلطان محمد قزلارآغا در سال 1072 ه . و سليمان آغا در سال 1902 م . از سوى خليفه محمدخان آن را بازسازى كردند . در زمان ملك عبدالعزيز آلسعود نيز بناى آن مورد بازسازى قرار گرفت .
( 2 ) - به مسجد تنعيم شهرت دارد . « تنعيم » مرز مكه از طرف مدينه است .