قبول قرار دادند چون مخصوصا پس از اجماع بر اينكه ترتيب آيات توقيفى مىباشد
37
براى بازشناسى آيات از يكديگر به اين علائم احتياج داشتند و طرق علامت گذارى براى تقسيم آيات متفاوت بود . گاهى در اول هر آيه شمارهء آن آيه را از مجموع آيات آن سوره مىنوشتند و در بعضى از موارد در پايان هر ده كلمه « عشر » و يا حرف اول آن را به صورت « ء » مىنوشتند
38
، و يا در پايان هر پنج آيه كلمهء « خمس » يا « خ » مىنوشتند و همه اينها را مجاز مىشمردند .
دربارهء عنوانى كه قبل از هر سوره براى آن سوره مىنوشتند و با آن نام سوره و آيات مكى و مدنى آن را مشخص مىساختند برخوردها طور ديگرى بود ، به اين معنا كه در محيطهاى محافظه كار اعتراض شديدى عليه اين كار صورت مىگرفت زيرا قطع نظر از تودهء مردم ، بسيارى از علماء نيز معتقد بودند كه مسائلى مانند نام سورهها و آيات مكى و مدنى آنها ، امور توقيفى نيستند و اصحاب در اين مسائل به مقدار قابل توجهى به اجتهاد خود عمل كردهاند و نمىتوان آنها را در اوائل سورهها نوشت .
ما در باب ترتيب سورهها ، اجتهادى بودن آن را قبول نكرديم و اين قول را ترجيح داديم كه اين ترتيب نيز مانند ترتيب آيات يك مسأله توقيفى بوده است ولى در اينجا يك دليل قوى بر اين نداريم كه بگوئيم نامهاى سورهها نيز توقيفى بودهاند
39
. و همچنين نمىتوانيم بگوئيم كه مكى بودن هر سوره يا مدنى بودن آن يك مسأله اجتماعى بوده و نمىتوانيم بگوئيم كه دربارهء هر سوره از اين نظر بيش از يك قول اتفاقى وجود ندارد
40
. اعتراض شديدى كه هم در همان زمان عليه نوشتن عناوين در آغاز سورهها ، صورت مىگرفت به علت همين روشن نبودن وضع بود ، گر چه ديرى نگذشت كه اين اعتراض فروكش كرد
41
، و مردم نه تنها اين عناوين را بر بالاى سورهها نوشتند بلكه در تزئين اين عناوين و حتى نوشتن آن با آب طلا انواع ابتكارها را به كار انداختند و آدمهاى نادان آنچنان به اين كار اهميت
مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى ) — صفحة 148
مساهمون: صبحي الصالح
ص١٤٨