تقريبا 4000 سال قبل از ميلاد مسيح بر اين سرزمين حكمرانى ميكرده است . بنابر روايت توراة شهر راجس در قرون هفتم و هشتم قبل از ميلاد بسيار آباد بوده و در رديف شهرهاى بزرك نينوا و اكباتان قرار داشته است .
عالم جغرافيادان مسلمان معروف باستخرى كه در قرن دهم ميلادى در سلك حيات بوده راجع برى چنين مينويسد :
« رى وسيعترين شهر ايران و در شاهراهى كه از خاور بباختر ميرود واقع شده است . در قلمرو اسلام باستثناى نيشابور شهرى آبادتر و بزرگتر و پرجمعيتتر از رى يافت نميشود .
شهر نيشابور وسعت زيادى دارد . داراى خانههاى متعدد و قصر ممتازيست ولى شهر رى بسى بر آن برترى دارد طول اين شهر هم مانند نيشابور بيك فرسخ و نيم ميرسد . خانهها عموما از خشت و گل بنا شده معهذا گچ و آجر زيادى در آن به كار رفته است . اين شهر داراى چند دروازهء بزرك است . يكى از آنها معروف است بدروازه طاق كه در طرف راه جبال و عراق واقع است . ديگرى دروازهء بليسان است كه از آن به طرف قزوين ميروند . دروازهء كوهكين به طرف طبرستان و دروازهء حشام به طرف خراسان و دروازهء سين در طرف قم واقع شده است .
مهمترين بازارهاى آن عبارت است از بازار روذة و بليسان و دهك نو و نصرآباد و ساربانان و باب الجبل و باب حشام و باب سين ولى مهمترين آنها روذة است كه كارهاى عمده تجارتى در آن صورت ميگيرد و كاروانسراهاى وسيعى هم دارد . درواقع اين بازار كوچهء عريضى است كه داراى خانهها و كاروانسراهاى متعددى مىباشد . ارك حكومتى در يكى از محلات شهر واقع و مسجدى هم در اين ارك ساخته شده است . قسمت عمدهء اين شهر در شرف خرابى مىباشد . قصر حكومتى هم در روى خاكريزى واقع است . آب مشروب آن آب چاه است ولى قنوات زيادى هم به آن وارد مىشود . يكى از دو قنات
سفرنامه از خراسان تا بختيارى ( فارسى ) — صفحة 832
مساهمون: هانرى رونه دالمانى
ص٨٣٢