همو گويد : اين گفتهى خداى متعال كه :
وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ
« 1 » « هر جا رو بگردانيد ، پس همانجا روى خدا است » با اين فرموده كه
وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ
« 2 » « و هر جا بوديد ، روى خود را سوى آن ( مسجدالحرام ) بگردانيد » نسخ شده است . از ديدگاه عطاء خراسانى اين سخن از ابنعباس است كه گفته : اولين آيهاى كه از قرآن نسخ شد ، مسألهى قبله بود . « 3 »
شيخ كلينى : يكى از اصحاب ما به شكل مرسَل چنين روايت كند : اولين آيهاى كه در تحريم خمر نازل شد اين بود :
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما
« 4 » « از تو در بارهى شراب و قمار مىپرسند . بگو در آن دو گناه بزرگى است و سودهايى براى مردم ، ولى گناه آن دو از سودشان بيشتر باشد » . چون اين آيه فرود آمد ، مردم تحريم شراب و قمار را احساس كردند و دانستند كه گناه از چيزهايى است كه بايد از آن پرهيز كرد . خداوند عزوجل در اين آيه از هر جهت حرمت را بر آنان بار نكرد ؛ زيرا فرمود : « و سودهايى براى مردم دارند » .
آنگاه خداوند متعال اين آيه را نازل فرمود :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ( 90 )
« 5 » « همانا شراب و قمار و بتها و تيرهاى قرعه پليد باشند و از كار شيطان ؛ از آنها بپرهيزيد ، شايد رستگار شويد » . پس اين آيه شديدتر از آيهى اول و تحريم آن محكمتر بود .
آيهى سوم از اين هر دو آيه محكمتر بود كه فرمود :
إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ
هامش
( 1 ) . بقره 115
( 2 ) . بقره 144
( 3 ) . اسباب النزول 42
( 4 ) . بقره 219
( 5 ) . مائده 90 .