روشنترين راه آن است كه بيشتر به ياد مرگ امثال و اقران خود باشد كه پيش از وى از اين دنيا رفتهاند ، مردن آنها را و زير خاك تيره قرار گرفتنشان را ياد كند ، و همچنين وضع آنها را در پست و مقامى كه داشتند و حالات آنها را به خاطر آورد ، و بنگرد كه چگونه خاك صورت زيبايشان را نابود ساخته است و چگونه اعضاى بدن آنها در دل قبرها از هم پاشيده و زنهايشان بيوه و فرزندانشان يتيم و اموالشان تار و مار و مسجدها و انجمنها از ايشان خالى و آثارشان گسسته شده است ! پس هر چه يك يك افراد را بيشتر ياد كند و در دلش حالت ، و كيفيت مردن او را به خاطر آورد ، و چهره شاداب او ، و رفت و شد ، آرمان زندگى و ادامهء حيات ، و فراموشى او از مردن ، و فريب خوردنش به امكانات موجود ، و اعتمادش به نيرو و جوانى و علاقهاش به خنديدن و بازى كردن ، و غفلت از مرگ حتمى و هلاكت قطعى كه در پيش روى او بوده ، به ياد آورد . و هم اينكه او چگونه رفت و آمد مىكرد ، و اكنون پاهايش و مفاصلش از هم پاشيده است ، و چگونه حرف مىزد و حالا كرمها زبانش را خوردهاند ، و چگونه مىخنديد ، در حالى كه خاك دندانهايش را نابود ساخته ، و چگونه نيازمنديهاى خود را يك جا براى بيست سال فراهم مىكرد ، در صورتى كه بيش از يك ماه به مردنش نمانده بود ، و او غافل از هدف آفرينشش ؛ تا اين كه مرگ سر وقت بدون حساب قبلى مىرسد و حقيقت بر او كشف مىشود ، و به گوشش اين ندا مىرسد كه بهشت يا آتش دوزخ ! آنگاه تو به خود مىنگرى كه تو نيز مانند ايشانى و چون ايشان در غفلتى و سرانجام كار تو نيز بسان سرانجام آنهاست ! ابو درداء مىگويد : هر گاه به ياد مردهها افتادى خود را مانند آنها بدان ! گويند : خوشبخت كسى است كه از ديگران پند گيرد ! بنا بر اين چنين فكر و انديشه با رفتن به قبرستان و ديدن بيماران باعث تجديد خاطرهء مرگ مىشود و اين خاطره در دل به طورى مؤثر مىافتد كه هميشه مرگ جلو چشم است ، و اميد آمادگى براى مرگ و دورى از سراى فريب مىرود ، اگر نه تنها با ظاهر دل و
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 489
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٨٩