در شكل 2 . ماه پس از حدوث قران ، بر أفق غربى قرار دارد .
در اين وضعيت ، طول سماوي ماه به طور قطع بيشتر از طول سماوي خورشيد است ولذا محل تصوير قائم ماه بر دايرة البروج ، قطعا در بالاى أفق غربى قرار خواهد داشت . امّا قرار گيرى خود ماه در اين وضعيت بر بالا ويا زير أفق پس از غروب خورشيد ، بستگى به عرض سماوي ماه دارد .
مسلّم است اگر عرض ماه شمالي باشد ( مثلا در عرض جغرافيايى تهران ) با توجه به زاويهاى كه دايرة البروج با أفق محل رؤيت در لحظهء غروب خورشيد مىسازد ( كه اين زاويه حادّه است ) ماه قطعا در بالاى أفق قرار خواهد داشت ، وبر عكس همان طور كه در شكل 3 مشخص شده است ، اگر ماه جنوبي ، وعرض سماوي آن به اندازهء كافى بزرگ باشد ( عرض سماوي ماه از صفر تا حدودا پنج درجه ونه دقيقه تغيير مىكند ) ، ممكن است خود ماه در زير أفق قرار گيرد وبه عبارت ديگر ماه قبل از خورشيد غروب كند . چگونگى اين امر در مقايسهء أوقات غروب ماه وخورشيد به وقت قبل از قران آنها ، نيز بستگى دارد .
يعنى امكان غروب خورشيد قبل از غروب ماه ، قبل از حدوث قران وجود دارد . البتة در چنين حالتي ماه خيلى به خورشيد نزديك خواهد بود ورؤيت هلال ماه به هيچ وجه ممكن نيست .
نتيجة اينكه امكان رؤيت هلال اوّل ماه پس از حدوث قران در وضعيتهايى كه عرض ماه جنوبي است ، در مقايسه با وضعيتهاى شمالي ماه ، با گذشت وقت بيشترى پس از قران فرآهم مىشود .
قدما با توجه به دقايق امر ، با وضع معيارهايى مانند بعد معدّل وبعد سوى ، چگونگى پيشبينى رؤيت هلال اوّل ماه قمري را تعيين كردهاند كه در مشخصه بعد معدّل ، مقايسهء أوقات غروب ماه وخورشيد مورد نظر بوده است .
نتيجة اينكه امكان رؤيت هلال اوّل ماههاى قمري پس از حدوث قران در وضعيتهايى كه عرض سماوي ماه شمالي است به مراتب زودتر از وضعيتهايى است كه عرض آن جنوبي باشد . به عبارت ديگر امكان رؤيت پس از حدوث قران در وضعيتهايى كه عرض ماه جنوبي است با گذشت وقت بيشترى در مقايسه با شمالي بودن آن فرآهم مىشود .
رؤيت هلال ( فارسي ) — صفحة 3046
مساهمون: رضا مختاري
ص٣٠٤٦