تقويم البلدان ابو الفدا را تحت عنوان اوضح المسالك الى معرفة البلدان و الممالك ، كه در آن مطالب و حواشى به ترتيب الفبا تنظيم گرديده بود ، پديد آورد ، « 1 » وى گزيدهاى از آن را تحت همان عنوان به تركى ترجمه كرد . « 2 »
يكى از آخرين ترجمهها از آثار جغرافيايى گذشتگان كتاب مناظر العوام محمد بن عمر ( نه عثمان ) بن بايزيد عاشق ( متولد 964 ، تاريخ وفات نامعلوم ) است كه در 1006 به اتمام رسيد . اين كتاب از دو بخش تشكيل مىشود ؛ بخش اول آن دربارهء « عالم علوى » ، يعنى بهشت و ساكنان آن و ذوات آسمانى است و در ضميمه ، قسمتى از « عالم سفلى » ، يعنى جهنم و ساكنان آن را شرح داده است . اين قسمت جز نجوم ، كه به اجمال برگزار شده ، تماما شامل مسائل مربوط به اساطير و الهيات است . ولى همين بخش اول در حقيقت مقدمهاى بيش نيست و قسمت عمدهء كتاب در بخش دوم آمده است كه « عالم سفلى » ، يعنى زمين و ساكنان آن را شرح مىدهد . قسمت اول آن شامل جغرافياى عمومى است كه در آن اندكى اطلاعات عام دربارهء زمين آمده و سپس توصيفهاى جداگانهاى به اسلوب قرون وسطايى ، به ترتيب پديدههاى طبيعى مانند اقيانوسها ، جزاير ، باتلاقها و درياچهها ، رودها ، چشمهها ، چشمههاى آب گرم ، كوهها و بالاخره قسمت اصلى جغرافياى توصيفى ، يعنى شهرها ذكر شده است .
در اين قسمت تمام مطلب جغرافيايى بر طبق اقاليم سبعهء بطلميوسى ( « اقاليم حقيقيّه » ) ترتيب يافته است . در چارچوب اين تقسيمبندى ، اماكن به 28 اقليم سنتى ( « اقاليم عرفيّه » ) يا ناحيه ، يعنى اصلى كه عاشق از كتاب ابو الفدا اقتباس كرده ، ارائه شده است و در نتيجه بعضى از
هامش
( 1 ) .Brockelmann , II , 46( 2 ) .op . cit , SII , 44