گفته است : قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ « 26 » . و گفته : لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ . « 27 » و گفته : هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا . « 28 » و گفته : إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ . « 29 » اى حجت و برهان . و گفته : قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ . « 30 » مترجم مىگويد كه در اين آيتها مطالبهء برهان است ، و تعليق صحت و فساد سخن به بيّنه ، و [ اثبات ] مطلوب به علم قطعى ، نه به ظن و تصحيح حجت الهى . و گفته : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ . تا اينجا كه فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ . « 31 » مترجم مىگويد كه در اين ، احتجاج إبراهيم با نمرود تقرير فرموده است ، و بيان كرده كه در اثبات خداى اول به حوادث زمينى تعلق ساخت ، و چون نمرود در آن شبهتى ركيك القا كرد ، به تغيّرات آسمانى كه از شبهت بعيدتر است تمسك نمود . چه ظاهر و روشن بود كه در اجرام فلكى وى را هيچ تصرفى نيست . و چون مجال آن بود كه در آن شبهتى ايراد كند منقطع گشت . چنان كه حق تعالى گفت : فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ . و جاى ديگر احتجاج إبراهيم - عليه السلام - و مجادله و افحام « 32 » او خصم را در معرض ثناى وى ياد كرده است و فرموده : وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ . « 33 » و در قصهء نوح فرموده است كه كافران گفتند : يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا . « 34 » مترجم مىگويد كه [ از ] اين آيت معلوم مىشود كه مجادلهء نوح با كافران بسيار بود . و مجادله پيغامبران جز در اصول دين نباشد . چه مجادله در فروع با كسى كه اصول مسلم نكند وجه ندارد . و در قصهء فرعون گفت : وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ ، تا اينجا كه أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ . « 35 » مترجم مىگويد كه حاصل اين مناظره آن است كه فرعون - لعنه اللّه - موسى را - عليه الصلاة و السلام - از ماهيت و كنه حقيقت بارى تعالى [ سؤال كرد كه ] مخلوقان را معلوم نباشد . و چون موسى به آثار و افعال تعريف فرمود ، فرعون تشنيع نمود و گفت : من از ما « 36 » مىپرسم و او از من « 37 » جواب مىگويد ، و كسى كه ميان ما و من فرق نتواند كرد او ديوانه باشد . موسى فرمود : اگر
إحياء علوم الدين ( فارسى )ج ۱ — صفحه 216
پدیدآورندگان: الغزالي
ص۲۱۶
پاورقی
( 26 ) بقره 2 - 111 ، انبياء 21 - 24 ، نحل 27 - 64 .
( 27 ) انفال 8 - 42 .
( 28 ) انعام 6 - 148 .
( 29 ) يونس 10 - 68 .
( 30 ) انعام 6 - 149 .
( 31 ) بقره 2 - 258 .
( 32 ) افحام ، خاموش گردانيدن خصم به حجت .
( 33 ) انعام 6 - 83 .
( 34 ) هود 11 - 32 .
( 35 ) شعراء 26 - 30 .
( 36 ) ما ، چه ، چيستى .
( 37 ) من ، چه كسى .