گفته است :
قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ
« 26 » . و گفته :
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ
. « 27 » و گفته :
هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا
. « 28 » و گفته :
إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ
. « 29 » اى حجت و برهان . و گفته :
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ
. « 30 » مترجم مىگويد كه در اين آيتها مطالبهء برهان است ، و تعليق صحت و فساد سخن به بيّنه ، و [ اثبات ] مطلوب به علم قطعى ، نه به ظن و تصحيح حجت الهى .
و گفته :
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ
. تا اينجا كه
فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ
. « 31 » مترجم مىگويد كه در اين ، احتجاج إبراهيم با نمرود تقرير فرموده است ، و بيان كرده كه در اثبات خداى اول به حوادث زمينى تعلق ساخت ، و چون نمرود در آن شبهتى ركيك القا كرد ، به تغيّرات آسمانى كه از شبهت بعيدتر است تمسك نمود . چه ظاهر و روشن بود كه در اجرام فلكى وى را هيچ تصرفى نيست . و چون مجال آن بود كه در آن شبهتى ايراد كند منقطع گشت .
چنان كه حق تعالى گفت :
فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ
.
و جاى ديگر احتجاج إبراهيم - عليه السلام - و مجادله و افحام « 32 » او خصم را در معرض ثناى وى ياد كرده است و فرموده :
وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ
. « 33 » و در قصهء نوح فرموده است كه كافران گفتند :
يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا
. « 34 » مترجم مىگويد كه [ از ] اين آيت معلوم مىشود كه مجادلهء نوح با كافران بسيار بود . و مجادله پيغامبران جز در اصول دين نباشد . چه مجادله در فروع با كسى كه اصول مسلم نكند وجه ندارد .
و در قصهء فرعون گفت :
وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ
، تا اينجا كه
أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ
. « 35 » مترجم مىگويد كه حاصل اين مناظره آن است كه فرعون - لعنه اللّه - موسى را - عليه الصلاة و السلام - از ماهيت و كنه حقيقت بارى تعالى [ سؤال كرد كه ] مخلوقان را معلوم نباشد . و چون موسى به آثار و افعال تعريف فرمود ، فرعون تشنيع نمود و گفت : من از ما « 36 » مىپرسم و او از من « 37 » جواب مىگويد ، و كسى كه ميان ما و من فرق نتواند كرد او ديوانه باشد . موسى فرمود : اگر
هامش
( 26 ) بقره 2 - 111 ، انبياء 21 - 24 ، نحل 27 - 64 .
( 27 ) انفال 8 - 42 .
( 28 ) انعام 6 - 148 .
( 29 ) يونس 10 - 68 .
( 30 ) انعام 6 - 149 .
( 31 ) بقره 2 - 258 .
( 32 ) افحام ، خاموش گردانيدن خصم به حجت .
( 33 ) انعام 6 - 83 .
( 34 ) هود 11 - 32 .
( 35 ) شعراء 26 - 30 .
( 36 ) ما ، چه ، چيستى .
( 37 ) من ، چه كسى .