هنگامى كه سلمى تلويحا به اين حديث مشهور اشاره كرده كه « رجعت من جهاد الأصغر إلى جهاد الأكبر » ومىگويد مراد مجاهدهء نفس است . « 54 » امّا در خاتمهء كتاب ، هنگامى كه سلمى سؤال خطابي ذيل را مطرح مىكند : « چگونه مىتوان عيبهاى چيزى را كه سراسر عيب است احصا كرد ؟ » ( 73 ) مرادش از نفس ، نفس اماره است .
اگرچه سلمى احتمالا مىدانسته است كه از نفس دو معناى مختلف اراده مىشود ، در عمل اين اختلاف وتمايز را زياد مهم تلقى نمىكرده است : چه از نظر أو شر آنچنان بر شخصيت انسان غلبه دارد كه ديگر نمىتوان درست ميان كل شخصيت انسان ( نفس به معنى متداول لفظ ) ونفس امّاره ( نفس به معنى صوفيانه ) فرقى گذاشت . تقريبا با اطمينان خاطر مىتوان گفت كه همين نظر در اين حديث منعكس شده است كه مىفرمايد : « البلاء والهوى والشهوة معجونة بطينة بني آدم » ( 3 ) . « 55 »
گاهى در عيوب النفس ، قلب كه سرچشمهء همّت است « 56 » ضد نفس معرفى شده است :
« چون نفس سير شود قوى گردد ، وچون قوى شود حظّ خود را از آن برگيرد ، وچون حظّ خود از آن برگيرد بر قلب چيره گردد ، » وبالعكس : « چون نفس گرسنگى كشد . . . ضعيف گردد ، وچون نفس ضعيف شود ، قلب بر آن چيره گردد ، پس . . . أو را وأدار به طاعت خدا كند » ( 19 ) . قلبي كه با اخلاص ( 12 ، 32 ، 42 ) وحزين ( 67 ) باشد موجب رستگارى شود ، وقلبي كه قساوت داشته باشد ( 34 ) يا بر اثر گناه مهر شده باشد ( 27 ؟ ) موجب دورى انسان از خدا مىشود .
سلمى در مقدمهء خود ( 1 ) عيوب نفس را بيماريهايى خوانده است كه تشخيص آنها را فقط كساني مىتوانند بدهند كه همواره به مطالعه علائم آن مىپردازند ودرمان آنها را فقط كساني مىتوانند بكنند كه مدام در طلب درمان آنها هستند . عيبهائى كه در عيوب النفس ذكر شده است هم شامل معاصي است وهم شامل اخلاق سوء . هجويرى مىنويسد : « معاصي از أوصاف ظاهر بود واين اخلاق از أوصاف باطن . » « 57 » قشيرى با استفاده از اصطلاح اشعرى ، نظريهء مشابهى را بيان مىكند وقتي ميان معصيت ومخالفت كه نتيجهء كسب انسان است از يك
هامش
( 54 ) . دربارهء اين جهاد معنوي كه غالبا جهاد أكبر ناميده شده است رجوع كنيد به مقالهء « جهاد » در دائرة المعارف اسلام ( تحرير دوم ، به قلمE . Tyan) ونيز بنگريد به اثر سابق الذكرReinert، ص 3 - 82 .
( 55 ) . كتاب الروح ، ابن قيم الجوزية ، ص 266 ( ومقالهء مكدونالد ، ص 324 ) .
( 56 ) . بنگريد به : مقاله « قلب » ( به قلم لوئى گارده ) در دائرة المعارف اسلام ( تحرير دوم ) .
( 57 ) . هجويرى ، كشف المحجوب ، به تصحيح ژوكوفسكى ( لنينگراد 1926 ) ، ص 246 .