تشريح المسائل
* حاصل كلام محكى در صدر عبارت چيست ؟
اين است كه : آيهء شريفه ما را از عمل سفيهانه ، نهى مىكند چرا كه عمل به خبر فاسق عملى است سفيهانه ، بنابراين هر عملى كه مخالف با واقع درآيد ، مطرود شارع مقدس نيست ، هرچند كه عنوان سفاهت با آن صادق نباشد پس ملاك تحقق عنوان سفاهت است ، در نتيجه بايد گفت :
معناى جهالت سفاهت است و نه جهالت در مقابل علم به عبارت ديگر : مراد از تبيّن ، تحصيل علم است ولى مراد از جهالت ، عدم العلم و اعتقاد غلط نيست ، بلكه به معناى سفاهت است .
* شاهد و گواه محكىّ بر ادّعاى فوق چيست ؟
1 - يكى اين فراز از آيهء شريفهء نبأ كه مىفرمايد :
فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ
زيرا آن عملى سبب پيدايش پشيمانى است كه بر مشى عقلاء نبوده و از روى سفاهت باشد ، نه اينكه اگر صرفا مطابق با واقع نبود ، فاعل از فعل خود پشيمان باشد .
2 - اگر مراد از جهالت اشتباه در اعتقاد و عدم تطابق باشد ، نبايد بر شهادت شاهد و فتواى مقتضى اعتماد شود ، چرا كه اشتباه اين دو و عدم تطابق شهادت و فتواى ايشان با واقع ، فراوان تحقق پيدا مىكند و حال آنكه در اعتماد به آنها شكى وجود ندارد .
* حاصل توضيح و تقريب فوق چيست ؟
اين است كه : چون عمل به خبر عادل و ترتيب اثر دادن به خبر غير علمى وى ، داراى عنوان سفاهت نيست ناگزير مورد نهى نيز واقع نشده و از درجهء اعتبار ساقط نيست .
* قبل از پاسخ به اشكال فوق بفرمائيد كلمهء جهل در لسان شارع به چه معناست ؟
جهل در لسان شارع :
1 - گاهى در برابر علم به كار رفته و گاهى در برابر عقل .
* جهل در برابر علم به معناى سفاهت است يا در برابر عقل ؟
جهل در برابر عقل به معناى سفاهت است .
* چه نسبتى از نسب چهارگانه ميان جهل در برابر عقل با جهل در برابر علم وجود دارد ؟
عموم و خصوص من وجه ، چرا كه :
1 - در برخى موارد ، جهل به معناى سفاهت هست ولى در برابر علم نيست مثل : دانشمندى كه سفيه است .
2 - و در برخى موارد جهل در مقابل علم است ولى به معناى سفاهت نيست ، مثل : بىسواد عاقل .