خلاصه ونتيجهگيرى :
پس از بررسى أقوال فوق مىتوان بدين نتيجة رسيد كه تحليل ثبوتي بداء بر سه پايه عمده استوار است :
1 - همانندى نسخ وبداء ، كه در أكثر أقوال به نحوى به چشم مىخورد .
2 - تحقّق بداء در لوح محو واثبات .
3 - تحقّق بداء در نفس فلكى .
Footnote
- د : بنا بر جدايى طلب واراده ، بداء عبارت از اراده تكويني بر طبق سلسله علّى ومقتضايى است در حالي كه امر تشريعي مخالف آن باشد جهت تفصيل اين أقوال بنگريد : ترجمهء « إجابة الدعاء » ، صص 90 - 106 در پارهاى از كتب چون « بحث حول البداء » ، ص 21 ، تمام أقوال فوق صحيح تلقّى شده ، وگويى نفس الامر متعدّد گشته ويا تصويب اشعرى يا معتزلي حكمفرما شده است ! !