( أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَ تَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ ) « 1 » . بيست و دوم : عكس آن ، مانند : ( فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ) « 2 » . بيست و سوم : خطاب شخصى كه منظور غير او باشد ، مانند : ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ - اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ ) « 3 » ، خطاب به رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم است ، ولى مقصود امت آن جناب است ، زيرا كه تقوى سر لوحهء زندگى آن حضرت بوده ، و حاشا كه اطاعت از كفار كرده باشد ! و از همين قبيل است : ( فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ . . . ) « 4 » ، حاشا كه آن حضرت صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم شك كرده باشد ، بلكه منظور از اين خطاب تعريض و كنايه زدن به كفار است . ابن أبى حاتم از ابن عباس دربارهء اين آيه روايت آورده كه گفت : نه پيغمبر - صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم شك كرد ، و نه پرسيد . و مثل اين : ( وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا . . . ) « 5 » ، ( فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ ) « 6 » و امثال اينها مىباشد . بيست و چهارم : خطاب غير كه منظور از آن عين شخصى باشد ، مانند : ( لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ ) « 7 » . بيست و پنجم : خطاب عامّى كه شخص معينى در آن مقصود نيست ، مانند : ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ ) « 8 » ( وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ ) « 9 » ، ( وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ ) « 10 » ، در اين خطابها شخص خاصى مقصود نيست ، بلكه هركس دقت و نظر كند ، و به صورت خطاب آورده شده به جهت عموم ، مراد اين است كه حال و وضع آنها در منتهاى ظهور است ، بهطورىكه اختصاص به بينندهء خاصى ندارد ، بلكه هركس بتواند ببيند در خطاب داخل است . بيست و ششم : خطاب شخص و سپس عدول به خطاب ديگرى ، مانند : ( فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ ) « 11 » كه خطاب به پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم است ، سپس به كفار فرموده : ( فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ ) « 11 » ، به دليل : ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ) « 11 » . و از همين قبيل : ( إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً ) « 14 » تا ( لِتُؤْمِنُوا ) « 14 » بنا به قرائت با تاء . بيست و هفتم : خطاب تلوين ، و آن التفات است .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ۲ — صفحه 115
پدیدآورندگان: جلال الدين السيوطي
ص۱۱۵
پاورقی
( 1 ) . يونس ، 78
( 2 ) . طه ، 49
( 3 ) . أحزاب . 1
( 4 ) . يونس ، 94
( 5 ) . زخرف ، 45
( 6 ) . أنعام ، 35
( 7 ) . انبياء ، 10
( 8 ) . حج ، 18
( 9 ) . انعام ، 27
( 10 ) . سجدة ، 12
( 11 ) . هود ، 14
( 14 ) . فتح ، 8 و 9