پيشگفتار
از چهل و نه اثرى كه حلاج تأليف كرده است و ابن نديم در كتاب الفهرست خود از آن نام مىبرد ، تنها چهار كتاب و 114 قطعه شعر و در حدود سيصد و چهل قطعه از تجربيات عرفانى او به دست ما رسيده است . متاسفانه در همان زمان كه حلاج را زندانى ، محاكمه و به قتل رساندند ، تأليفات او را نيز از بين بردند . حامد وزير براى انهدام مذهب كلامى ، فقهى و عرفانى كه حلاج بوجود آورده بود ، نه تنها شاگردان وى را تحت تعقيب قرار داد ، بلكه نسخههاى دستنويس كتابهاى حلاج را هم از بين برد .
تنها از آن مجموعه ، چند اثر از گزند حوادث و وقايع روزگار محفوظ مانده است كه به ترتيب چنين است :
1 . كتاب طواسين . اين اثر را ماسينيون ، از دو نسخهء موجود در استانبول و لندن ، تصحيح كرده و در سال 1913 در پاريس با عنوان كتاب الطواسين منتشر كرده است . متن عربى اين كتاب را نگارنده از روى همين نسخه و نيز ديوان الحلاج و يليه اخباره و طواسينه تحقيق سعدى ضنّاوى به فارسى ترجمه كرده است .
كتاب داراى ده بخش است كه عبارتند از : طاسين السراج ، طاسين الفهم ، طاسين الصفا ، طاسين الدايره ، طاسين النقطه ، طاسين الازل و الالتباس ، طاسين المشيئة ، طاسين التوحيد ، طاسين الاسرار فى التوحيد و طاسين التنزيه .
« طواسين » جمع طس ( طاسين ) است . نام ديگر سورهء نمل را به مناسبت آغاز سوره با كمله « طس » ، طاسين گفتهاند . مفسران گويند طس در ابتداى سورهء نمل ، سوگند به خداى لطيف و سميع است . محتواى كتاب ، دربارهء تجارب عرفانى حلاج به زبان بسيار پيچيده است .
2 . بستان المعرفه . باغ معرفت ، از همان منبع پيشين به فارسى برگرداندهايم . حلاج اين قطعه را به معرفت و ويژگيهاى آن اختصاص داده است .
3 . كتاب روايت . بيست و هفت روايت كه حلاج برحسب واردات قلبى آن را بيان داشته است . اسنادى كه حلاج براى اين روايات بيان مىدارد بر خلاف روايات متداول كه