با سماحت طبع ! بر اين منشى ذو اللّسانين نمىگرفتند ! و او را از اين اندك مايه اطّلاع بر قواعد رايج شايع صرفى بىبهره نمىپنداشتند ، كه : « جمع « شافع » - چون صفت مذكّر عاقل است - بر « شوافع « 1 » » جايز نيست ، و بايد آن را به « شافعين « 2 » » يا « شافعون » جمع بست » .
زيرا نخست آنكه ، نه چنانست كه خلاف اين قاعده در استعمالات عرب سابقه نداشته باشد ، چنان كه ابن حاجب در « شافيه » ، و رضى در شرح آن ، « فوارس « 3 » » ، و سيوطى در المزهر ، و جوهرى در الصّحاح ، و ابن منظور در لسان العرب ، و زبيدى در تاج العروس ، علاوهبر « فوارس » ، « نواكس » و « هوالك » را نيز از اين قاعده مستثنى كردهاند « 4 » .
د ديگر آنكه ، عمدهء نظر منشى بارع ، در جمع بستن « شافع » به « شوافع » ، مراعات تقارن و توازن با كلمهء « وسائل » ، مذكور در عبارت پيش از آن ، بوده است ، و اين خود نتيجهء همان اصرارى است كه منشيان و مترسّلانى همچون شهاب الدّين نسوى بر آراستن كلام به بدايع لفظى داشته بودهاند .
اينك آن عبارت :
« . . . از آنروى كه ارباب دولت ، كه ملوك اشراف به وسائل ، تراضى ايشان جستندى . . . مطمع هرناكس گشته بودند ، و اصحاب سلطان ، كه خسروان اطراف به شوافع ، مباسطت ايشان طلب كردندى . . . مقصد هرخس شده . . . » .
هامش
( 1 ) - براى آگاهى بر كيفيت استعمال جمعهاى مكسرى كه بر وزن « فواعل » مىآيد ، رجوع شود به : الصحاح ، و لسان العرب ، ذيل مادهء ( ف ر س ) ، و المزهر للسيوطى ، جلد 2 ، صفحهء 74 .
( 2 ) - رجوع شود به : قرآن كريم : 26 / 100 و 74 / 48 .
( 3 ) - شرح شافية ابن الحاجب ، جلد 2 ، صفحهء 155 و 158 .
( 4 ) - رجوع شود به : هريك از اين سه كتاب لغت ، ذيل مادهء « ف ر س » و « ن ك س » و « ه ل ك » و نيز ، المزهر للسيوطى ، جلد 2 ، صفحهء 74 .