سعى و سفر و آنچه به آن لايق بود شامل هفتاد و پنج فصل .
باب پنجم در عالم و زمان و بقا و فنا و موت و حيات و ذكر افلاك و عناصر و مواليد و آنچه بدان متعلق است مشتمل بر نود و شش فصل .
خاتمه در ضبط اسماء
از اين كتاب كه متضمن فوايد و حكايات و نوادر اخلاقى و تاريخى و علمى و جغرافيائى است مهمترين قسمتها يكى فصل هفتاد و نهم از باب سوم است در علم اخبار و سير كه وقايع عمدهء عالم و سال وفات جمع كثيرى از مشاهير علما و ادبا و شعرا را از سال اول هجرت تا تاريخ 1042 سالبهسال ضبط كرده . پس رضا قلى خان هدايت اين فصل را از كتاب شاهد صادق برداشته و بهنام خود كرده و هيچ ذكرى از مؤلف آن نياورده حتى آنجا كه مؤلف اصلى كتاب در سال 888 بهنام و واقعهء وفات جدش اشاره مىكند وى مطلب را به گونهاى ديگر بيان مىدارد كه گوئى خود بدين نكته پى برده .
بد نيست با هم شاهد اين سرقت ادبى و تاريخى باشيم . مؤلف اصلى يعنى ميرزا محمد صادق در شرح حوادث سال 888 چنين آورده :
صدر الدين محمد طبيب زبيرى اصفهانى كه نسب محرر اوراق به او مىپيوندد درگذشت .
اما هدايت اين مطلب را چنين نقل مىكند :
« صدر الدين محمد طبيب زبيرى اصفهانى كه نسب محمد صادق مؤلف كتاب شاهد صادق به او مىپيوندد درگذشت . »
خوشبختانه استاد من ، شادروان عباس اقبال آشتيانى به كتاب شاهد صادق دسترسى داشته و اين فصل هفتاد و نهم از باب سوم كتاب شاهد صادق را - منتها از سال 200 - در چند شمارهء مجله يادگار سال دوم ، از شمارهء چهارم به بعد ، با مقابله با دو نسخه يكى متعلق به خود او و ديگرى متعلق به شادروان سيد محمد مشكوة چاپ كرده و مقدمهاى جامع در مورد ميرزا محمد صادق اصفهانى كه شعر هم مىگفته و صادقى تخلص مىكرده و جد ميرزا محمد طاهر نصرآبادى اصفهانى صاحب تذكرهء معروف بوده نوشته است . گفتنى است كه ميرزا صادق در حين اسبسوارى بر زمين افتاده و يك چشم خود را از دست داده و بهجاى آن چشمى از مينا گذاشته و از اين لحاظ به ميرزا صادق مينا شهرت يافته و هركه توضيحى بيشتر در خصوص ميرزا صادق و كتابش « شاهد صادق » و كتاب ديگرش « صبح صادق » خواسته باشد به مجلهء يادگار سال دوم مراجعه كند .
فهرس التواريخ ( فارسى ) — صفحة 12
مساهمون: رضا قليخان هدايت
ص١٢