خانهاى بزرگ در قراقروم و بعد از روزگار منگو در پكن يا خان بالغ ( شهر خان ) ، چنانكه از روايات سياحان و جهانگردان اروپاى غربى مانند ماركوپولو و مسافران خاور نزديك مانند هيتون ، پادشاه ارمنستان مستفاد مىشود زندگى و دستگاه پرتجمل و شكوهمندى داشتهاند . ثروت مادى و غنايم به دست آمده از جنگ و فتوحات به پايتخت خانها سرازير مىشد و هنرمندان و صنعتگران در آنجا گرد مىآمدند و دانشمندان و نويسندگان و رهبران مذهبى به سوى اردوگاههاى خانها روان مىشدند .
مغولان از خود تساهل و آزادانديشى مردمان دشتها را نشان مىدادند و به مباحثات مسيحيان نسطورى ، لاتينى ، مسلمانان ، بوداييان و كنفوسيوسيان گوش فرامىدادند . در نتيجه ، در مغولستان و چين شمالى شمنپرستى جانگرايانهء مغولان جاى خود را به يكى از اين دينهاى والاتر داد و در واقع ، آنان به مذهب بودايى به صورتى كه در ميان لاماييان تبت متداول بود ، درآمدند . از آنپس ، اين دين ، دين عمده و اصلى مغولان آسياى شرقى شد و دين آنها باقى ماند و حتى مغولان اويروت يا قلموقها در مهاجرت و كوچ بزرگ خود در آغاز قرن هفدهم آن را به مغرب و به ناحيهء ولگا و كوبان بردند .
خانهاى بزرگ مغول به تدريج در چين به صورت سلسلهاى چينى كه اصل خارجى داشت ، يعنى سلسلهء يوان درآمدند كه در تاريخنگارى سنتى چين بيستمين سلسلهء رسمى محسوب مىشود كه از 1280 به اين سو حكومت كرده است . اينان تا سال 1368 در چين حكمرانى كردند تا اينكه سلسلهء بومى مينگ جانشين آنها شد ، اما مدتها پيش از اين ، آنها بيشتر نفوذ خود را بر خانات مغول آسياى مركزى و غربى از دست داده بودند .
اعقاب خانهاى بزرگ تنها در مغولستان با استقلالى نسبى ، آن هم تحت قيمومت امپراتوران سلسلهء مينگ باقى ماندند .
كتابشناسى
- لين - پول ، 201 - 216 ؛ زامباور ، 241 - 243 ؛ البوم ، 43 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « چنگيز خان » ، ( ج . ا . بويل ) ، « قوبيلاى » ( و . بارتولد و ج . ا .
بويل ) ، « الجايتو » ( د . ا . مورگان ) ؛ دانشنامهء ايرانى ، « چنگيز » ( د . ا . مورگان ) .
- L . Hombis , Le Chapitre CVII du Yuanche , Les g enealogies imperiales dans L'histoire Chinoise Officielle de la dynastie mongole ( - Supplement to TP , 38 , Leiden 1945 ) , 51 - 2 , 71 - 3 , 85 - 9 , 10 - 9 , 114 - 17 , 128 - 32 , 136 - 44 , 153 - 5 , 157 - 8 .
( شجرهنامهها مبتنى است بر مآخذ چينى و فارسى )