سلجوقى و از 479 / 1086 تا 487 / 1094 حكمرانى حلب را داشت ( ريشهء نام زنگى روشن نيست ، معناى بديهى آن « سياه افريقايى » است كه امكان دارد به مناسبت بشرهء سوخته و تيره شخص بدين نام خوانده باشد ، اما اين وجه تسميه براى يك ترك غير متعارف است ) . در 521 / 1127 ، سلطان محمود بن محمد ، زنگى را به حكومت موصل و اتابكى دو پسر خود منصوب كرد . وضع بىثبات داخلى سلطنت سلجوقى در غرب و روى كار آمدن اتابكان نيمه مستقل و امارات ترك ديگرى مانند اتابكان بورى و امراى ارتقيه يا ارتقى ( بنگريد به شمارهء 92 و شمارهء 96 ) برآمدن اتابكان زنگى را آسان ساخت .
زنگى از پايگاه خود در موصل موقعيت مناسبى براى توسعه قلمرو خود به سوى غرب از طريق جزيره به داخل شام و به سوى شمال به آناطولياى شرقى و كردستان داشت . او گاهگاهى نيز صريحا در برابر سلطان سلجوقى ايستادگى مىكرد و به منازعه با اميران عرب و تركمان محلى برمىخاست . وى همچنين با صليبيان و فرنگان جنگيد و در 539 / 1144 ادسا يا اورفه را از كنت جوسلين دوم گرفت و به كنتنشين صليبى ادسا پايان داد و اين كار وى را در ميان اهل سنت به صورت قهرمانى درآورد .
چون زنگى درگذشت ، قلمرو او ميان پسرانش تقسيم شد : سيف الدين غازى اول ، پسر ارشد ، موصل و متعلقات آن چون سنجار ، اربل و جزيره را به ارث برد و نور الدين محمود متصرفات زنگى را در شام صاحب شد . بعدا شاخه سومى از خاندان زنگى در سنجار مدت پنجاه سالى حكومت كرد و شاخهء چهارمى ، پس از آنكه مسعود بن مودود در موصل دستنشاندهء ايوبيان شد ( بنگريد به سلسلهء بعد ) در جزيره به حكومت ادامه داد ، و يك شاخهء پنجمى هم براى مدت كوتاهى در شهرزور كردستان به حكمرانى پرداخت .
خط مشى نور الدين در شام و فلسطين عليه صليبيان و رو به انحطاط نهادن فاطميان ، راه را براى صلاح الدين ايوبى در آنجا باز كرد و پايههاى دولت ايوبى را گذاشت . زنگيان شام بعدا جذب اتابكان موصل شدند و بناچار رودرروى ايوبيان قرار گرفتند كه سياستى توسعهطلبانه در جزيره و دياربكر در پيش گرفته بودند . صلاح الدين دوبار ، يكى در 578 / 1182 و ديگرى در 581 / 1185 سعى كرد كه موصل را تصرف كند ، ولى شكست خورد . اما به دنبال آن ، مسعود اول ابن مودود ناچار به مصالحه و شناختن ايوبيان به عنوان مخدودمان و سلاطين متبوع خود شد .
با اعتلاى بدر الدين لؤلؤ در موصل پايان كار زنگيان فرارسيد . لؤلؤ غلام پيشين ارسلان شاه دوم ابن مسعود دوم بود . پس از مرگ سلطان ، وى نايب السلطنهء اميرنشين شد . وقتى آخرين اتابك زنگى ، محمود بن مسعود دوم در سال 1234 / 631 درگذشت و
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 370
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٣٧٠