و ديگر از فضايل خراسان آنست كه در همه روى زمين عرصهء از آن وسيعتر نيست و عمارتى از آن بيشتر نى « 1 » ، و هيچ مملكت و ناحيت به طول و عرض خراسان نيست .
و روم را در عهد مامون خليفه پيمودهاند بثلث خراسان برنيامده « 2 » .
و ديگر از مزيت و فضيلت خراسان آنست كه بيشتر شهرهاى او به صلح گشاده شده
هامش
والى مطلع سراج الدنيا و مصباح الخلق . فلمّا تمهّد له الامر اقامتهم مع خلفائهم على اسكن ريح و احسن همة و اشدّ طاعة و اجمل سيرة فى رعيّة تتزين بالحسن و لا تعرف القبيح » ( احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم - ص 294 - 293 ليدن )
( 1 ) - مج : بيشتر نى . مك : بيشتر نه .
( 2 ) - مج : برآمده . مك : برنيامده .
احمد بن يحيى البلاذرى مينويسد : « خراسان چهار بخش است :
بخش يكم : قهستان . طبان . هرات پوشنگ . بادغيس . طوس - كه طابران نام دارد - .
بخش دوم : مروشاهجان . سرخس . نسا . ابيورد . مرو رود . طالقان . آمل - كه بر كرانه رود آمويه است .
بخش سوم : فارياب . كوزكنان - جوزجانان - تخارستان عليا . خست . اندرابه .
باميان . بغلان . بدخشان . ترمذ . چغانيان ، تخارستان سفلى . سنجان - اين بخش در غربى رودخانه آمويه واقع است .
بخش چهارم : مأوراء النهر . بخارا چاچ . سغد - يا سغد يا نه . نسف . سنام .
فرغانه سمرقند »
ياقوت گويد : ( خراسان زمين پهناورى است و شهرهاى عمده و بزرگ آن عبارتند از :
هرات . نيشابور . مرو . بلخ . طالقان . نساء . ابيورد . سرخس و غيره ) قزوينى شافعى در توصيف خراسان گويد :
« خراسان سرزمينى است مشهور شهرستان شرقى آن ماوراء النهر و شهرستان غربى آن قهستان و شهرهاى عمده آن : مرو . هرات . بلخ و نيشابور مىباشد و خراسان يكى از بهترين . زيباترين آبادان . زرخيز و مردخيزترين سرزمينهائى است كه خدا آفريده است مردم خراسان زيباترين . نيكوروىترين خردمندترين و تهمتن و برومندترين مردم روى زمين ميباشند . و بيش از همه جهانيان به علم و فرهنگ و ديندارى آراستهاند » ( فتوح البلدان .
بلاذرى ليپزيك - معجم البلدان . ياقوت ج 3 ص 411 ليپزيك - آثار البلاد . زكرياى قزوينى نسخه خطى كتابخانه ملى ملك - . جغرافى حافظ ابرو ) .