و در سال 1308 به نيابت ادارهء باغات و عمارات دولتى منصوب گرديد . اديب الملك پس از درگذشت اعتماد السلطنه در سال 1313 قمرى به جاى وى به وزارت انطباعات و رياست دار الترجمه و دار التأليف منصوب و ملقب به اعتماد السلطنه گرديد .
بامداد ، تاريخ رجال ايران ، ج 6 ، ص 216
اسمعيل خان
يا آغا سيد اسمعيل از خواجهسرايان مخصوص شاه بود
دوستعلى خان معير الممالك ، يادداشتهائى از زندگانى خصوصى ناصر الدين شاه ، ص 18 ر . ك . حاجى سرور خان
اعتماد الحرم اعتماد السلطنه
محمد حسن خان اعتماد السلطنه يكى از رجال معروف و دانشمند عصر ناصر الدين شاه است كه در سال 1256 هجرى قمرى در تهران متولد شد . در ابتداى تأسيس دارالفنون داخل آن مدرسه شد و در سال 1268 عنوان وكيل نظام گرفت و به تدريج در مناصب نظامى ترقى كرد . در سال 1280 با سمت نماينده نظامى ايران در سفارت پاريس به فرانسه عزيمت نمود و در ادبيات زبان فرانسه متخصص گرديد . وى در سال 1284 پس از بازگشت از فرانسه به سمت مترجم حضورى دربار تعيين شد و در سال 1287 ملقب به صنيع الدوله گرديد و در سالهاى مختلف به تناوب داراى مشاغل و مناصب متعدد شد از قبيل : مترجم حضور شاه و رياست دار الترجمه ، اداره احتساب ، وزارت عدليه ، رئيس دار التأليف ، اداره باغات مباركه دولتى ، عضو مجلس شوراى دولتى و وزير انطباعات ، وى در سال 1304 قمرى ملقب به اعتماد السلطنه گرديد . اعتماد السلطنه در سال 1313 قمرى يك ماه قبل از ناصر الدين شاه در تهران درگذشت ، وى در انجمنهاى علمى اروپا از قبيل انجمن آسيائى لندن ، مجامع تاريخ جغرافيائى روسيه و فرانسه عضويت داشته و آثار متعددى از خود به جاى گذاشته كه مهمترين آنها عبارتند از : مجلدات مراة البلدان ، مطلع الشمس ، منتظم ناصرى ، ترجمه خانم انگليسى ، ترجمه مادمازل مون پانسيه و تاريخ اشكانيان .
اعتماد السلطنه ، روزنامه خاطرات ، مقدمه صص 13 - 9
اعتماد السلطنه ، المآثر و الآثار ص 22 ، 21 ، 24
بامداد ، تاريخ رجال ايران ، ج 3 ، صص 330 - 347
افسر الدوله
دختر ناصر الدين شاه از گلين خانم اولين همسر دائمى وى كه در سال 1275 قمرى تولد يافته است .
اعتماد السلطنه ، المآثر و الآثار ص 11 ، ص 14