لايحه بودجه وزارت خارجه مطرح شود كه نصرت الدوله مخبر كميسيون بودجه اظهار داشت چون خودم با برخى از مواد آن مخالف هستم ، لايحهاى ديگر در دستور قرار گيرد . 6
* مقاومت در برابر تأسيس كنسولگرى روس در ماكو
وزارت امور خارجه در تلگرام رمزى به كارگزارى آذربايجان دستور داد كه در برابر اصرار روسها در ايجاد كنسولگرى سخت مقاومت كند . آنها « شناسايى قونسول ايران در عشقآباد را موكول به شناسايى دوبسون كرده بودند . دولت به ملاحظاتى عملا دوبسون را به سمت قونسولى شناخته اما تاكنون رسما مأموريت او را تصديق نكرده است . » وزارت خارجه يادآور شد موضوع به اقبال السلطنه منعكس نشود اما محرمانه كارگزارى ماكو را باخبر كنيد . 7
* انعكاس توصيه كارگزارى آستارا به امير لشكر شمال غرب
در پى دستگيرى سالار اشجع در آستارا و امكان عكس العمل سالار رشيد براى ترك خاك ايران و نيز توصيه كارگزارى آستارا نسبت به مذاكره با سالار رشيد و جلب نظر او از اين طريق ( ر . ك : 13 دى ) موضوع از طريق وزارت جنگ به امير لشكر شمال غرب منعكس شد تا به رئيس قسمت قشون اردبيل توصيه كند با سالار رشيد وارد مذاكره شود . وزارت جنگ در نامهاى ديگر به وزارت امور خارجه با يادآورى توصيه خود به امير لشكر شمال غرب ، نوشت كه قولهايى كه بخش نظامى مىدهد بايد پاس داشته شود . اين تذكر از آنرو داده شده بود كه كارگزارى آستارا پيشنهاد داده بود در طول مذاكره مىشود سالار رشيد را هم مثل سالار اشجع دستگير كرد . 8
* حمايت خارجىها از سالار مبشر
پس از نامهنگاريهاى وزارت جنگ با وزارت پست و تلگراف براى بازگرداندن سالار مبشر به رياست تلگرافخانه گيلان ، امروز در نامهاى خصوصى بدون سربرگ و با امضايى لاتين كه خطاب به يكى از مقامات وزارت جنگ نوشته شده ، آمده است كه « برحسب امر رياست وزراء عظام نظر به پارهاى ملاحظات قرار است كه شاهزاده مبشر السلطان رئيس تلگرافخانه مركزى گيلان به فوريت احضار شود . نظر اين جانب اين است شاهزاده سالار مبشر رئيس سابق . . . مجددا به رشت مراجعت نمايد . آيا مىتوانم در اين موقع توقع مساعدت از طرف جناب مستطاب عالى داشته باشم كه درباره او سفارشاتى به آقاى وزير پست و تلگراف بفرماييد ؛ زياده از حد متشكر خواهم شد . » 9
* گزارشى از اقدامات آقاضياء عليه حكومت نظامى
رضا خان وزير جنگ به اميراكرم حاكم مازندران ، دستور داد از سفر آقاضياء فرزند شيخ فضل اللّه نورى ، كه به منطقه كجور و نور آمده گزارشى تهيه كند . اميراكرم نيز با مأمور كردن فردى كه تا سرحد گيلان موضوع را پىگيرى كرده ، مىگويد كه آقا ضياء از تهران به كجور و از آنجا به تنكابن و سپس به رشت رفته و عليه حكومت نظامى تبليغ كرده ، بهطورى كه در « تنكابن بعد از يك هفته اثر كرده است . جمعى از روحانيون پس از شورش و تلگرافات متواليه به مركز تقاضاى عضويت دو نفر نماينده تنكابن در مجلس محاكمه » حاكم نظامى را كردهاند كه مورد پذيرش حكومت نيز واقع شده است . 10
* تعطيلى شهر قم
امروز به مناسبت « وفات حضرت فاطمه سلام اللّه عليها تمام كسبه [ قم ] تعطيل نموده و بازارها بسته بود . » 11
* ديدار رضا خان با وابسته نظامى سفارت انگليس
امروز سرهنگ دوم ساندرز با رضا خان وزير جنگ ديدار كرد . بيشتر گفتوگوها در مورد ارتش ايران ، رژه نيروهاى مسلح كه در 27 دىماه در تهران صورت گرفت ، پيشبينىهاى صورت گرفته از سوى رؤساى قشون در صورت تجاوز روسها با تركها به ايران و بودجه ارتش بود . سرهنگ دوم ساندرز وابسته نظامى سفارت انگليس در تهران در گزارشى كه از اين ملاقات براى سفارت تهيه كرد ، برخورد رضا خان را دوستانه توصيف نمود . 12
هامش
( 1 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 11 ، ص 74 .
( 2 ) . همان ، پ 19 ، ص 10 .
( 3 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 4 - 33 - 2 - 1301 .
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 11 ، ص 48 . رضا خان وزير جنگ ضمن موافقت با اين سفر و مناسب دانستن اين زمان به دليل نزديكى بهار ، از امير لشكر شمال غرب خواست كه در غياب خود از مركز لشكر اطمينان حاصل كند سپس حركت نمايد .
( 5 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 1 - 10 - 16 - 1301 .
( 6 ) . روزنامه اتحاد ، شم 286 ، ص 1 ( شماره مسلسل اين نسخه از روزنامه اتحاد به اشتباه 280 حروفچينى شده است ) .
( 7 ) . همان ، 91 - 1 - 2 - 1301 .
( 8 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 16 ، صص 51 و 52 .
( 9 ) . همان ، پ 11 ، ص 83 . اين نامه كه به احتمال زياد از طرف يكى از هواخواهان يا اعضاى سفارت انگليس به يكى از مقامات وزارت جنگ نوشته شده نشان از درگيرى پنهان روسيه شوروى و انگلستان براى حاكم شدن بر تلگرافخانه گيلان ، يعنى مركز ورود و خروج اطلاعات شمال ايران دارد . سالار مبشر از طريق حاكم گيلان كه معروف بود طرفدار سياستهاى روسيه است از تلگرافخانه اخراج شد . گفته مىشد سالار مبشر درز اطلاعات به مأموران دولتى توسط يكى - دو تن از كارمندان تلگرافخانه را كشف كرده بود و به همين دليل مورد خشم حاكم گيلان واقع ، اخراج شده بود . اينك انگليس و طرفداران او در حال بازگرداندن سالار مبشر هستند . يك روز بعد گيرنده نامه در پاسخ به اين مراسله خصوصى نوشت كه « قربانت شوم . در جواب مرقومه شريفه راجع به آقاى سالار مبشر زحمت مىدهد كه براى انجام فرمايش جنابعالى از طرف بنده مضايقه نمىرود . . . » ( اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 11 ، ص 84 ) .
( 10 ) . همان ، پ 10 ، صص 41 و 42 .
( 11 ) . روزنامه ايران ، شم 1305 ، ص 2 .
( 12 )FO E 2940 / 71 / 34 .