انگليس كه هميشه غمخوار عالم ، به خصوص مسلمانها است ( يك روز رأفت و تلطفش نسبت به ايرانىها متوجه مىگردد ، و آن قرارداد كذا و كذا را [ قرارداد 1919 ] كه حقيقت و حالش معلوم است مىگذارند ) ، بالاخره در بين النهرين يك قراردادى با امير حاليه ( آنچه شنيده و پرسيده و فهميدهام قرارداد يك طرفى محسوبست . ) ( بعضى نمايندگان : صحيح است ) ، منعقد نموده ، آن هم الآن مسكوتعنه مانده است . بالاخره بناى اهالى آنجا شده كه افتتاح يك مجلس ملى بكنند كه آن هم جزء قرارداد است و به واسطهء يك خصوصيتى كه ضررش بيّن است ، اهالى فعلا مايل نيستند و آنچه خبر مىرسد و اطلاع داريم به فشارهاى صورى و معنوى انگليسها ( كه هنوز من نمىدانم نسبتشان به اين خاك چه نسبتى است [ ؟ ] ) گرفتارند . عقلا و رؤساى آنجا تمام اظهار نگرانى و عدم رضايت از اين انتخاب كردهاند تا به جايى رسيده است كه علماء كه مرجعند ، نوشتهاند :
اين انتخاب مشروع نيست و براى اسلام و مسلمانان ضرر دارد . ( صحيح است ) بنده با اين ترتيبى كه نسبت به دخالت انگليس در بين النهرين عرض كردم ، در اين مجلس كه مركز مسلمانانست و مىتوانم بگويم توجه اكثر مسلمانان دنيا به ايرانست ، اظهار تنفر از اين فشار و ناملايماتى كه از طرف انگليسها به اهالى بين النهرين وارد مىآيد ، مىكنم . ( از طرف نمايندگان : صحيح است ، احسنت ، احسنت ) . » ( مدرس در پنج دوره تقنينيه ، ج 1 ، صص 378 تا 380 ) .
هامش
( 3 ) . روزنامه اتحاد ، شم 285 ، صص 1 و 2 .
( 4 ) . همان ، ص 1 ؛ مكى ، تاريخ بيست ساله ايران ، ج 2 ، ص 232 .
( 5 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 15 ، ص 24 .
( 6 )FO E 2941 / 69 / 34 .( 7 ) . برخى منابع نوشتهاند كه در دىماه 1301 نفرات ارتش به حدود 30000 نفر رسيد ( سينايى ، دولت مطلقه نظاميان . . . ، ص 318 ) .
( 8 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 3 ، صص 122 تا 124 .
( 9 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 5 - 41 - 30 - 1301 .
( 10 ) . اسنادى از امتياز نفت شمال . . . ، صص 218 و 219 .
( 11 ) . روزنامه ايران ، شم 1303 ، ص 3 . « از سوى وزارت خارجه آلمان كنت شولنبورگ( Werner Friedrich Graf Von Der Schulenburg )به عنوان اولين سفير آلمان در ايران ، پس از جنگ تعيين شد .
[ تصوير ] كنت شولنبورگ
هرچند شولنبورگ در تاريخ 25 / 7 / 1922 بدين سمت منصوب گرديد اما توانست در 23 / 1 / 1923 به تهران وارد شود . ( اين تاريخ با تاريخى كه روزنامه ايران ياد كرده متفاوت است ) دكتر زولش( Zoelch )بهعنوان منشى سفارت او را همراهى مىكرد و همچنين سكههاى نقره قرانى را كه قبلا براى مصارف خانگى ضرب شده بود و در هلند نگاهدارى مىشد را به ايران آورد . ( اين سكهها كه حدود دو واگن ( قران نقره ) مىشد ، براى مصارف جنگى و پرداخت ديون آلمان به متحدين خود در ايران ضرب شده بود ، پس از جنگ نيز بهطور امانت به يكى از افراد علاقهمند به امور ايران در آمستردام هلند سپرده شده بود . ) بلوشر سفير آينده آلمان درباره سوابق شولنبورگ مىگويد : « وى از مجربترين و كارآزمودهترين مردان سياست خارجى بود . » اين سخن تا حد بسيارى صحت داشت .
وى بعدها توانست با همدلى و همراهى تيمورتاش نقش مهمى در گسترش مناسبات سياسى و اقتصادى ايران و آلمان ايفا كند و از طريق دوستى و نزديكى با وزير دربار رضا شاه موفقيتهاى شايانى به دست آورد . اما به هنگام ورودش به تهران ، ايران هنوز مشاركت و مساعدت مستشاران امريكايى را در امور مالى خود تجربه مىكرد . هيأت يازده نفرى دكتر ميلسپو هنوز سرگرم تنظيم امور ماليه كشور بود و قرارداد آنها همچنان تا سال 1927 / 1306 ادامه داشت و چنانكه گفته شد ، رضا خان نيز طى اين سالها سرگرم تثبيت اوضاع سياسى و امنيت داخلى كشور بود . » ( پيرا ، روابط سياسى - اقتصادى ايران . . . ، ص 158 ) .
( 12 ) .FO E 2941 / 69 / 34 .