نوشته شود . « و مخصوصا ستون قبل از ستون ملاحظات كه مخصوص تاريخ ايل و اعمال تاريخى و افكار و عقايد ايل و نكات ديگرى مىباشد كمال دقت را به كار برده » اطلاعات جامع را نوشته به مركز بفرستند . 7
* اعلاميه شديد اللحن رضا خان در شيراز
رضا خان وزير جنگ كه براى استقبال از احمد شاه راهى بوشهر شده است ، هنگام توقف در شيراز اعلاميه شديد اللحنى عليه دزدان و سارقان و راهزنان صادر كرد و ضمن نصيحت آنان براى آخرين بار تهديد كرد كه هرگاه اينان « ترك حركات زشت را ننمايند ، به نام حفظ عظمت و استقلال ايران و تأمين جان و مال عمومى بلافاصله مجبورم كه قشون عظيمى از مركز به خطه جنوب سوق داده از ابتداى صفحه جنوبى گرفته تا به خليج فارس همه را پاك و مصفا كرده ، گريبان اين مملكت را از چنگ بىشرمان داخلى رهايى بخشيده و به اين زندگانى ننگين خاتمه دهند . در اين موقع كه فرضا تر و خشك باهم بسوزند اقلا زندگى عمومى تأمين گشته و از اين حيات شرمآور آسوده و مستخلص گردند . » در اين اعلاميه تهديدآميز و تا حدى تبليغاتى رضا خان طوايف و عشاير منطقه را نيز مورد خطاب قرار داد تا آنان نيز در كنار راهزنان حساب كار خود را داشته باشند . 8
هامش
( 1 ) . « يكى از اصلاحات ادارى اين دوره ، وضع و اجراى قانون استخدام كشورى ، در سال 1301 ه ش بود . قبل از تصويب اين قانون ، سيستم حقوق و دستمزد منظمى براى كارمندان دولت وجود نداشت و مشاغل اغلب براساس ميزان درآمد و مداخل شغل به اشخاص واگذار مىشد .
با تصويب و اجراى اولين قانون استخدام كشورى ، دريافت حقوق در ازاى كار ، اساس استخدام دولتى قرار گرفت و « سيستم مواجب » ، جايگزين « سيستم مداخل » گرديد . در اين قانون همچنين اصول اوليه سازمانى از قبيل تعيين هدف ، وحدت قدرت اجرايى ، تناسب اختيارات و مسئوليتها ، تقسيم وظايف ، تعيين سلسله مراتب و درجات شغلى مورد توجه قرار گرفت . » ( معظمپور ، نقد و بررسى ناسيوناليسم . . . ، صص 201 و 202 ) .
( 2 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 93 ، ص 2 .
( 3 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 14 تا 13 - 2 - 41 - 1301 .
( 4 ) . روزنامه تملق ، شم 1 ، ص 1 .
( 5 ) . روزنامه اتحاد ، شم 263 ، ص 3 . روزنامه افق روشن در تهران به مدير مسئولى و صاحب امتيازى آقابزرگ كشورى تأسيس يافت و اولين شماره آن در روز پنجشنبه آخر ذى حجهء 1340 منتشر گرديد . افق روشن هفتهاى يك بار و روى يك ورق بزرگ با چاپ سربى كه در مطبعهء كليميان چاپ مىشد روانهء بازار مىگرديد . اين روزنامه در سرمقالهء اولين شماره خود هدف از انتشار خود را « تنوير افكار و خدمت به جامعه » عنوان كرد .
سرمقالهء سومين شماره آن حمله سختى به سياست انگليس و توقيف روزنامههاى شفق سرخ كرد . بهطور كلى روزنامه افق روشن داراى سرمقالههاى تند و زنندهاى است و بيشتر مطالب آن حمله به سياست قوام السلطنه است . افق روشن به دليل انتشار اين مطالب اول قوس 1301 توقيف گرديد . گويا پس از مدتى از توقيف خارج و چند شماره ديگر از آن روزنامه منتشر شده است ( صدر هاشمى ، تاريخ جرايد و مجلات ايران ، ج 1 و 2 ، صص 218 و 219 ) .
( 6 ) .FO E 767 / 69 / 34 .( 7 ) . سازمان اسناد ملى ايران ، سند شم 293000676 ، آرشيو 319 ط 4 ب آ ا ، شم ميكروفيلم 00050090 . اين جدول در دو صفحه با عنوان كلى « فهرست اطلاعات مربوط به عشيره . . . » تهيه شده بود . صفحه اول داراى شش ستون كلى بود : رئيس ايل و معرفى خانواده او و تعيين مدتى كه اين خانواده به رياست ايل باقى است ؛ طوايفى كه ايل را تشكيل مىدهند ؛ محل ييلاق ؛ محل قشلاق ؛ انواع محصولات طبيعى و مزروعات ايل ؛ نقاطى كه محصولات و امتعه ايل به فروش مىرسد ؛ و تعيين مقدار محصولاتى كه به خارجه حمل مىشود . صفحه دوم نيز هشت ستون داشت كه شامل : تعيين حرف و صنايع مختلفه ايل ، عادات و اخلاق و ترتيب زندگانى و مذهب ايل ، عده سوار و پياده . . . ، تعيين مقدار اسلحه . . . ، رفتار ايل با مردم و ايلات مجاور . . . ، تعيين اسامى اشخاص متنفذين . . . ، خلاصه اطلاعات راجع به تاريخ ايل و اعمال تاريخى . . . ، و ملاحظات بود .
آمارگيرى نفوس از زمانهاى بسيار قديم ميان ملل متمدن به صورتى ساده و ابتدايى مرسوم بوده است . در ايران باستان براى اخذ ماليات سرانه و جمعآورى سپاه و تعيين نيروى جنگى كشور و نيز به منظور احصاء پيروان اديان مختلف سرشمارى نفوس و مسكن انجام مىگرفت . از زمان پادشاهى كوروش آمارگيرى در مقياس وسيع كه حتى مغنيان اعم از زن و مرد و نيز شتر و قاطر ممالك تابعه حكومت مركزى را شامل مىشد صورت مىگرفت . ساسانيان نيز توجه ويژهاى به آمار داشتند به گونهاى كه امور مالى ، كشاورزى ، صنعتى و بازرگانى خود را براساس آمارها و اطلاعاتى كه مأموران سرشمارى جمعآورى مىكردند انجام مىدادند . در زمان خسرو انوشيروان نيز براى اخذ ماليات سرانه ضمن انجام سرشمارى نفوس ، سن افراد و ميزان ثروت آنها نيز تعيين مىشد . در ايران بعد از اسلام و در دوران خلفاى اسلامى نيز مسئله اخذ جزيه ايجاب مىكرد كه سرشمارى انجام گيرد . اين امر در دوران حكومتهاى بعدى نيز ادامه يافت . در دوران قاجار نيز موضوع سرشمارى با جديت بيشترى پىگيرى شد و با استناد به منابع معتبر نخستين فعاليتهاى آمارى در 1231 ش ، دوران سلطنت ناصر الدين شاه در تهران انجام گرفت . در شهريور 1295 در كابينه وثوق الدوله تصويب نامهاى مشتمل بر 41 ماده براى ثبت احوال ، از تصويب هيأت وزيران گذشت كه بر اساس آن ثبت احوال تهران در آذر 1297 در وزارت داخله كشور تأسيس گرديد . اين مصوبه كه در آن ، آييننامه و وظايف اداره آمار و مسئول آن مشخص شده بود ، اقداماتى در جهت آمارگيرى صورت داد كه از آن جمله است همين آمارگيرى ذكر شده در خبر . وضعيت آمار و آمارگيرى در كشور در سالهاى بعد نيز دچار تغييرات و دگرگونيهاى زيادى شد . در تيرماه 1334 اداره آمار و سرشمارى از اداره كل آمار و ثبت احوال منتزع گرديد و عنوان آن به اداره كل آمار عمومى تغيير يافت . اداره كل آمار عمومى در 1335 ش اولين سرشمارى عمومى نفوس كشور را انجام داد . در 1344 ش دولت به منظور پىريزى طرحهاى گوناگون اقتصادى ، اجتماعى و عمرانى لايحهء تأسيس مركز آمار ايران را تهيه و تقديم مجلس كرد . مجلس شوراى ملى نيز در تير 1344 آن را از تصويب گذراند . به موجب اين قانون در شهريور 1344 اداره كل آمار عمومى از وزارت كشور منتزع و رسما به نام « مركز آمار ايران » شناخته شد . اين مركز كه به سازمان برنامه و بودجه وابسته بود مسئوليت انجام سرشمارىهاى عمومى و آمارگيرىهاى نمونهاى در زمينههاى اجتماعى و اقتصادى را عهدهدار بود . دومين سرشمارى عمومى نفوس كه نسبت به سرشمارى سال 1335 ش اطلاعات مربوط به مسكن و خانوار به صورت گستردهترى در آن جمعآورى شده بود ، در 27 آبان 1345 آغاز گرديد . پس از آن هرده سال يك بار سرشمارى عمومى نفوس و مسكن در كشور انجام شد . يعنى در آبان 1355 سرشمارى سوم و در آبان 1365 با آنكه كشور ايران درگير جنگ تحميلى عراق بود و در محاصره اقتصادى و مشكلات ديگر قرار داشت سرشمارى چهارم انجام گرفت . با توجه به افزايش غيرقابل انتظار جمعيت كشور در بين سالهاى 1355 تا 1365 ش كه لزوم آگاهى از روند تغييرات جمعيت كشور را ضرورت مىبخشيد و نيز با توجه به جابهجايىهاى عمده جمعيتى ناشى از جنگ تحميلى ، كه چارچوبهاى آمارى حاصل از سرشمارى عمومى نفوس و مسكن سال 1365 را دستخوش دگرگونيهاى زيادى كرده بود نظام برنامهريزى و مركز آمار ايران بر آن شد تا در زمانى كوتاهتر از فواصل قانونى ده ساله به انجام برنامه سرشمارى ويژه از جمعيت كشور تحت عنوان « طرح آمارگيرى جارى جمعيت » اقدام نمايد . اين كار در 1370 ش صورت گرفت كه نتايج آن از تغييرات گوناگون در ساختار جمعيتى و روستايى كشور حكايت داشت . سرشماريهاى 1375 و 1385 نيز در زمانبندىهاى مشخص خود انجام گرفت . ( ماهنامه اقتصاد ايران ، ص 71 ؛ هوشمند فينى ، مرورى بر تاريخچه سرشماريها و . . . ، صفحات متعدد ) .
( 8 ) . ايران ، شم 1266 ، ص 1 ؛ اتحاد ، شم 264 ، ص 2 .