از طرف رئيس اركان حرب اين لشكر و يا فرمانده لشكر ، به وزير جنگ فرستاده شد اطلاعات تازهاى كه در پى سانسور مكاتبات خوانين بختيارى به دست آمده ارائه شد . اين اطلاعات نشان مىدهد كه خوانين بختيارى از اينكه آنان را علت اصلى كشتار نظاميان مىدانند بسيار نگران و از مجازات احتمالى خود خوفناكاند . قصد اوليه خوانين درگيرى با دولت و شروع يك جنگ بود ، اما اينك آنان پايگاه پيشين خود را در نزد ايلات و طوايف خود از دست دادهاند . از سانسور نامههايى كه سردار جنگ و صمصام السلطنه 5 براى يكديگر فرستادهاند ضعف و چنددستگى ميان خوانين بختيارى روشن است . در اين سانسور به مكاتبات شيخ خزعل و خوانين بختيارى هم اشاره شده كه چگونه شيخ خزعل راههاى برونرفت از موقعيت فعلى را پيش پاى آنها گذاشته تا اموالشان محفوظ بماند . در اين گزارش تأكيد شده است كه خوانين بختيارى در جلسات و چارهجوييهاى خود راهى جز صلح و مسالمت با دولت به دست نياوردهاند و ازاينرو برخى بزرگان خود را چون سردار اسعد براى مذاكره و خلاصى از اين مسئله جلو فرستادهاند . راهحل نهايى كه خوانين بختيارى اختيار كردهاند نسبت دادن حادثه شليل به سردار فاتح و امير مجاهد است ؛ چرا كه اين دو نسبت به ديگر بزرگان بختيارى كماهميت بوده و اختلافات پيشين آنها با اين دو خان نيز به اين نتيجهگيرى كمك كرده است . گزارشگر در پايان پيشنهاد مىكند كه اين موقعيت براى دولت يك استثنا است و با جو ساخته شده عليه بختياريها بهترين فرصت است كه با تمركز نيروى نظامى در اصفهان پرونده اين خوانين يك بار براى هميشه درهم پيچيده شود . 6
* علت نارضايى ايرانيان مقيم شوروى
على قلى خان مشاور الممالك نماينده سياسى ايران در مسكو كه تقريبا بهطور مداوم درباره امور تجارى و سياسى با ايران در مكاتبه بود امروز در پاسخ به برخى پرسشهاى وزارت امور خارجه ايران در مورد تظلم ايرانيان مقيم عشقآباد نوشت كه « اساس تظلم كليه ايرانيان مقيمين روسيه و تركستان و قفقاز يك چيز و آن عدم آزادى تجارت است . » وى در بازگويى علت اين امر اظهار داشت : « نمىخواهند بفهمند كه اين اوضاع كنونى روسيه غير از اوقات قبل از جنگ [ است ] و به علاوه هنوز قرارداد تجارتى هم ما بين ايران و روسيه بسته نشده .
بديهى است بعد از انعقاد قرارداد البته امر تجارت سهلتر و شكايت اتباع كمتر خواهد شد . » 7
هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1214 ، ص 1 .
( 2 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 11 - 3 - 46 - 1301 .
( 3 ) . همان ، 3 - 6 - 29 - 1301 .
( 4 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 6 - 1 - 32 - 1301 .
( 5 ) . براى آگاهى از زندگى صمصام السلطنه ، ر . ك : همين كتاب ، ج 1 ، ص 269 .
( 6 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 2 ، صص 46 تا 48 .
( 7 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 46 - 8 - 1 / 15 - 1301 .