و نيز ابراز كمك بامور كشاورزى و تامين ملاكين و كشاورزان با ابزار كار ، بذر و حيوانات باركش و غيره از قرار معلوم توسط « ديوان عمارت » انجام ميگرفت . علاوه براين ديوان ، همانطور كه در بالا ذكر شد ، « ديوان عمارت خاصه » نيز وجود داشت كه مجرى آن امور ساختمانى بود كه بدستور شخص سلطان و به حساب وى انجام مييافت .
در عهد چوپانيان قادر بودن اين ديوانها براى انجام وظيفه بطور شايد و بايد ، بعيد به نظر ميرسد . همانطور كه بارها تذكر دادهايم ، در عهد چوپانيان كشور دچار بحران اقتصادى و سياسى شديدى بود كه تمام رشتههاى كشاورزى و اقتصاد شهرها را فراگرفته بود . از اينرو در اين دوران مشكل ميتوان گفت كه ساختمان تاسيسات بزرگى انجام يافته است .
« ديوان خالصات » بنا بقول رشيد الدين و وصّاف با واگذارى زمين به مالكين و كشاورزان براى كشت ، به شرط پرداخت سهم معيّنه كه خراج ناميده ميشد و ثبت آنها ، بستگى نزديك داشت .
شرايط كشت و پرداخت مقدار معيّن خراج را رشيد الدّين و وصاف شرح دادهاند . « 1 » از متن رشيد الدين ديده مىشود كه اراضى باير ديوان و اينجو براى كشت واگذار ميگرديد و اين اراضى بنام املاك كشاورزان
پاورقی
( 1 ) - مفصلتر بنگريد : رشيد الدين ، متن انتقادى ياد شده ، جلد سوّم ، ص 412 ، 562 ، 563 ؛ وصّاف ، كتاب ياد شده ، ص 349 ؛ و نيز بنگريد : ع . ع . علىزاده ، « تاريخ اجتماعى - اقتصادى . . . » .
ص 164 ( به زبان روسى ) .