( سرم را بردى ) نظرها و حالات مختلف است سعدى گويد :
نه مطرب كه آواز سم ستور * سماع است اگر ذوق دارى و شور
تا زمان عبد القادر ، موسيقى اساسى داشته است ، و صنف كامل آن را نوبت مرتب مىگفتهاند كه آن اساس را در اروپا تعقيب و تكميل كردند ، و تأليفات را بسطى دادند ، فوگ همان نوبت مرتب است ، و اكمل تأليفات در فرنگ هم دست باز داشتهاند ، هم حاجت و نياز ، با اينهمه ميدان ، عمل را تنگ كردهاند و جولان طبع را لنگ ، چنان كه در مجمع الادوار شرح دادهام .
مبادى اركستر
اروپائى من باب سهولت معادلهبندى در يك زمينه كار مىكند ( ماهور ) و ما در سه زمينه ( ماهور ، شور ، چهارگاه ) و فروعات آنها .
عبد القادر ، در مقاصد الالحان چهل مجلس باقتضاى حال ذكر مىكند و ما بعضى از آن مجالس را ياد ميكنيم . در توحيد ، در نصيحت ، در شجاعت ، در وداع ، در ضيافت ، در صفت شمع و پروانه ، در مناجات ، در اميد و رجاء ، در صفت فصول « 1 » هنر موسيقى اروپائى در توافق دادن آلات مختلف است ، اسلوب هارمونى كه در سازهاى خودمان خصوصا در سهتار به كوكهاى مختلف صورت مىيابد « 2 » و البته آن طمطراق را ندارد ، اين است كه از قديم دف همراه كردهاند ، فردوسى گويد :
سرايندهاى اين غزل ساز كرد * دف و چنگ و نى را همآواز كرد
متأخرين آنچه از آواز و تصانيف و نغمات و ديگر تركيبات كه از قدما بايشان رسيده بوده است هفت دستگاه ترتيب دادهاند و اساس گرفتهاند كه آنها را من در اوقات خانهنشينى در نتيجهء سياست
هامش
( 1 ) - مزاحScherzoپاروزنهGondolierصبحانهAubadeخيالبافىCapriceشكوائىElegieمسامرهNocturneفرحانگيزRomanceمسخرهBourlesqueلالائىBerceuse( 2 ) - افزودن سيم چهارم را ( و اخوان ) به مشتاق عليشاه كرمانى نسبت مىدهند كه در اثر آن هارمنى ( توافق ) در كار آمد .
از طرفFather Cyprian Riceرئيس نمايندگى دربار پاپ اظهار شد كهSt . Ambrosusاسقف كليساى ميلان دستور دادSt , BasileاسقفCappadoseدو نفر هيربد براى تكميل سرود كليساى ميلان فرستاد كه مورد تمجيدSt , Augustinواقع شدند و اين حكايت در تاريخBreviaire RomainتأليفMgr . BatiffoIضبط است . وقتى چنان بود وقتى چنين است سابق حال ميخواستند ، اكنون قال .
آخر وسيلهء انسان براى اظهار احساسات ترنم است ( زمزمه ) و موسيقى از نظر ظرافت آواز و تصنيفات آوازى صرف ضرب در حركات مؤثر است ، نه در احساسات و عملا در تنظيم قدم به كار آيد و در تهييج تعصب ( مارش ) لحن ضربى و احساسى توأم بايد .
در تقليد آواز طيور در قفقازيه بلبل را شنيدم و در دستگاهها چكاوك و سار بانگ نى و داود جزء آهنگها است .